la carotte ou le bâton

de koek of de gard / de wortel of de stok / stroop of azijn
('de wortel of de stok')

De goedheiligman is gearriveerd - niet erg klimaatneutraal met een privéjet, maar je, je moet wat, als je schip gezonken is - dus het is weer tijd om een wortel in onze schoen te leggen en af te wachten wie de koek krijgt en wie de gard...
En nu we toch woke bezig zijn en even geen rekening houden met dierenrechten, laten we een ander lastdier dan de schimmel van Sinterklaas - een koppige ezel - proberen vooruit te krijgen. Dat kun je doen met een wortel (je houdt hem letterlijk een wortel voor) en/of een stok (om hem fysiek aan te sporen). De uitdrukking is trouwens pas in de jaren zestig van de vorige eeuw in het Frans overgenomen uit het Engels (the carrot and the stick). De Britten lieten de ezel dus geen keus en zetten beide middelen tegelijkertijd in...

volgende keer:
verrichten we een sisyfusarbeid...

dessins humouristiques : arrête de balancer de la bouffe sur les tableaux

stop met eten gooien naar schilderijen!

De afgelopen weken werden in verschillende landen veel beroemde schilderijen besmeurd met tomatensoep, aardappelpuree en andere etensresten om de aandacht te vestigen op de klimaatproblematiek. Musea vragen zich hardop af of dit de goodwill van het publiek wel ten goede komt en vrezen dat het niet beperkt zal blijven tot schilderijen die veilig achter glas zitten en roepen op te stoppen met deze acties. 
Dit is wel een ludieke tegenactie: met de afbeelding van de Mona Lisa door de Colombiaanse schilder Fernando Botero die beroemd is vanwege zijn obees overkomende (als je goed kijkt, zijn alleen lichaamsdelen die hij belangrijk vindt en extra wil laten uitkomen opgezwollen, zoals hoofd en boezem, maar dit terzijde) geportretteerden. Het affiche suggereert echter dat beroemde portretten als dat van de Mona Lisa obees worden van al dat eten dat ze wordt toegeworpen. Daar zouden we mee moeten ophouden, want dat komt hun schoonheid niet ten goede...

volgende keer:
doen we een wortel in onze schoen en vragen we ons af wie de koek krijgt en wie de gard...

français de la rue : zonzon

de bak / de bajes

Dit is het affiche van de film Zonzon uit 1998. Het gaat om een gevangenisdrama. Het woord zonzon is eigenlijk gemaakt volgens het principe van de kindertaal, nl. door verdubbeling van een lettergreep (denk aan faire dodo uit dormir, 'slapen' en faire pipi uit pisser, 'plassen'). Het gebeurt ook vaak met voornamen: Loulou voor Louis, Fifi voor Philippe. Meestal wordt de eerste lettergreep van het woord verdubbeld. In zonzon gaat het om de tweede en laatste lettergreep van het woord prison. Pripri had ook gekund, maar dat gaat waarschijnlijk net iets minder gemakkelijk over de tong en klinkt misschien ook iets te lieflijk voor een gevangenis.

volgende keer:
spreken we ons uit over de acties waarbij schilderijen worden besmeurd met soep en aardappelpuree...

un ouvrier de la onzième

spuit elf / werker van het elfde uur
('een arbeider van het elfde')

In eerste instantie denk je misschien aan werknemers die hun bed niet uit kunnen komen en om elf uur 's ochtends, als iedereen al lang en breed aan het werk is, als spuit elf ook nog eens komen aankakken, maar dat is niet zo. De uitdrukking is afkomstig uit een parabel uit de Bijbel, om precies te zijn het Evangelie volgens Mattheüs. Daarin neemt een werkgever 's ochtends vroeg werknemers aan om in zijn wijngaard te werken en belooft hun één zilverling per dag te betalen. Gedurende de dag, tijdens het derde, zesde, negende en tenslotte het elfde uur blijft hij nieuwe werkers aannemen. Als het twaalfde uur daar is (er bestond duidelijk nog geen achturige werkdag...) begint hij de laatstgekomenen (de werkers van het elfde uur) uit te betalen. Zij krijgen net als de arbeiders die al vanaf het eerste uur werkten precies één zilverling. Daarop gaan de arbeiders die twaalf uur gewerkt hebben protesteren. Het is toch niet eerlijk dat je voor één uur werk hetzelfde krijgt uitbetaald als voor twaalf uur werk? De werkgever antwoordt dat hij toch gewoon doet wat is overeengekomen: één zilverling per dag. Iedereen was aanvankelijk werkloos, of je nu 's morgens vroeg of later op de dag bent aangenomen. Hij heeft die laatstgekomenen werk aangeboden omdat ze de hele dag geen werk aangeboden hadden gekregen. En als werkgever mag hij toch zelf beslissen over hoe hij zijn geld uitgeeft? En hij wil de laatsten graag hetzelfde geven als de eersten. Vandaar de bijbelse spreuk: 'de laatsten zullen de eersten zijn (en de eersten zullen de laatsten zijn)'. Met de parabel wilde Jezus zeggen dat het nooit te laat is om zich te bekeren en bij hem te komen, het maakt niet uit wanneer je tot inzicht komt, alleen dát je tot inzicht komt.
Zou dat de eerstgekomenen overtuigd hebben?...

volgende keer:
gaan we de bak in...

les absents ont toujours tort

afwezigen/weglopers hebben altijd ongelijk

Het is gemakkelijk om iemand die er niet is als schuldige aan te wijzen.
Als je op een belangrijke vergadering niet aanwezig bent, kun je niet meebeslissen en zullen anderen dat voor je doen. Loop je weg uit een delegatie, dan is dat jammer voor je. Je zult er misschien gegronde redenen voor hebben gehad, maar de praktijk zal uitwijzen dat 'weglopers altijd ongelijk hebben'...

volgende keer:
vinden we spuit elf...

y a pas photo

geen twijfel mogelijk / zo klaar als een klontje
('er is geen foto')

Dit is een tamelijk recente uitdrukking, voor het eerst opgetekend in de jaren '80 van de twintigste eeuw. Soms komen bij paardenraces (en wielerkoersen, maar dan gaat het uiteraard niet om paarden...) twee paarden zo dicht bij elkaar over de finishlijn dat een fotofinish nodig is om te bepalen wie de winnaar is. Die foto wordt overigens bij paardenraces automatisch genomen. Maar soms is de afstand tussen het winnende paard en het volgende paard zo duidelijk dat met het blote oog goed waarneembaar is wie de race heeft gewonnen en de foto dus eigenlijk niet nodig is.

volgende keer:
bespreken we het ongelijk van de afwezigen...

se taper la cloche

zijn buikje rond eten / lekker schranzen
('zich op de klok tikken')

Een cloche is eigenlijk een klok, maar betekent in het argot ook wel 'hoofd', ook een bolvormig (en vaak hol...) 'voorwerp'. In 1900 betekende se taper la tête 'zich vol eten'. Taper is 'tikken, kloppen', maar se taper wordt ook vaak gebruikt in de betekenis 'naar binnen werken'. Se taper la cloche betekende ooit eerder 'zich bezatten, dronken worden', maar de betekenis is verschoven naar 'je buik rond eten'. Als je je volvreet wordt je buik ook zo rond als een klok. Bijkomend toeval is trouwens dat een stolp waarmee een warme maaltijd kan worden bedekt in het Frans vanwege zijn klokvormige uiterlijk ook een cloche wordt genoemd.

volgende keer:
gaan we op de foto...