le plus tôt sera(it) le mieux

hoe eerder hoe beter
('het vroegst zal/zou het beste zijn')

Dit zal ongetwijfeld gezegd zijn in het Europese Parlement: hoe eerder de Britten nu vertrekken, hoe beter, om verdere onzekerheid te vermijden. Op het affiche hiernaast gaat het om de toekomst van je kinderen: 'Denk nu er nu al aan de toekomst van uw kinderen veilig te stellen'. Verder valt er over deze uitdrukking natuurlijk niet veel te vertellen, dus om deze post wat meer gewicht te geven, ga ik nog even door op een andere uitdrukking met het woord mieux erin: à qui mieux mieux ('om het hardst, wie het het beste kan, enz.')   waarschijnlijk een elliptische zin die zoiets betekent als 'wie het al beter kan, probeert het nog beter'. We kunnen het niet echt meer nagaan, want deze uitdrukking bestaat al sinds de dertiende eeuw!

volgende keer

Hoe neem je in het Frans iemand onder je hoede?

jeter le bébé avec l'eau du bain

het kind met het badwater weggooien

Zoals je ziet, deelt het Frans deze schokkende uitdrukking met ons. Toch treft ons geen blaam, want beide talen hebben de uitdrukking in de twintigste eeuw letterlijk overgenomen uit het Engels: to throw the baby out with the bath water. 

Maar ook de Britten kunnen we niets verwijten, want die hebben het weer uit het Duits, waar de uitdrukking al in 1512 wordt opgetekend als das Kind met dem Bad ausschütten. De Engelse historicus Thomas Carlyle kwam deze uitdrukking in de negentiende eeuw regelmatig tegen in Duitse geschriften, nam het één keer over in een van zijn eigen schrijfsels en daarna stak de schokkende uitdrukking zowel het Kanaal als de Noordzee weer over. 

Overigens kent het Frans nog twee andere manieren om uit te drukken dat je een enorm risico neemt door te proberen een kleiner gevaar te vermijden: se jeter dans le feu pour éviter la fumée ('zich in het vuur werpen om de rook te vermijden') en se jeter à l'eau pour éviter d'être mouillé ('in het water springen om te vermijden dat je nat wordt'). Met deze twee domme acties maak je in ieder geval een ander niet tot slachtoffer...

volgende keer

Hoe zeg je in het Frans 'hoe eerder hoe beter'?

le sort en est jeté

de kogel is door de kerk (de teerling is geworpen)
(lett. 'het noodlot is (ervan) geworpen')

Hoewel ik persoonlijk een kleine betekenisnuance ervaar tussen 'de teerling is geworpen' (wat volgens mij suggereert dat er geen weg terug meer is) en 'de kogel is door de kerk' (wat volgens mij impliceert dat er lang is gewikt en gewogen) is dit toch de uitdrukking die het dichtst in de buurt komt van onze merkwaardige en gewelddadige uitdrukking. Het gaat in dit blog weliswaar over de Franse taal, maar in dit geval ben ik zelf te nieuwsgierig om de herkomst van de Nederlandse uitdrukking niet te onderzoeken. 

De uitdrukking heeft inderdaad alles te maken met oorlogsvoering: hoewel er nog geen conventie van Genève had plaatsgevonden, was er in vroeger eeuwen wel een ongeschreven regel dat kerkgebouwen in gevechten uit respect ontzien werden. Als de vijand zich hier niet aan hield, dan was het ergst denkbare gebeurd. Daar is ook een tastbaar bewijs van te vinden in de Sint-Bavo in Haarlem, waar de Spanjaarden in 1573 de in hun ogen afvallige predikant tijdens het beleg van Haarlem van de kansel wilden schieten. De kogel is inmiddels gerestaureerd en is nog steeds te bezichtigen.

De Franse uitdrukking le sort en est jeté gaat nog verder terug in de tijd, namelijk de Romeinse, en heeft ook te maken met oorlogsvoering. De zin zou zijn uitgesproken door Julius Caesar, uiteraard in het Latijn: alea jacta est ('de teerling (dobbelsteen) is geworpen'), toen hij in 49 v.Chr., met zijn leger terugkomend uit Gallië het riviertje de Rubicon was overgestoken en daarmee zo dichtbij Rome was gekomen dat hij niet anders meer kon dan de confrontatie aangaan met consul Pompeius die op dat moment de leiding had over Rome. De Rubicon was namelijk een grens die je niet mocht overschrijden. Deed je dat wel, dan moest Rome in actie komen om zijn grondgebied te verdedigen. Caesar won, maar hij moet zich van het enorme risico bewust zijn geweest, net als een dobbelaar, waarbij de dobbelsteen immers alle kanten op kan vallen, en als hij eenmaal gevallen is, de consequenties gewoon aanvaard zullen moeten worden. 

volgende keer

Zijn we - nu de kogel door de kerk is - niet bang het kind met het badwater weg te gooien?

tourner autour du pot

om de hete brij heen draaien
(' om de pot draaien')

Nu de brexit-kogel door de kerk is (zullen we die uitdrukking morgen bespreken?) hoopt de Europese Unie dat de Britten nu niet te lang om de hete brij heen gaan draaien, maar snel ter zake komen (Venons-en au fait zoals de onfortuinlijke man in de kookpot zegt... oei, als die dan maar niet verwijst naar ons achterblijvers...). Het Frans heeft dus een vergelijkbare uitdrukking, al wordt in het midden gelaten wat er in de kookpot bereid wordt. De eerste betekenis van deze oude uitdrukking (hij is al opgetekend in de vijftiende eeuw) was 'op schalkse wijze ergens haast ongezien voordeel uit halen': denk aan iemand die afkomt op de heerlijke geur van een soep of een stoofschotel die uren op het vuur staat te pruttelen. Je maakt onopvallend wat omtrekkende bewegingen om als iemand even niet kijkt snel iets uit de pot te pikken... In de loop van de tijd, en met name in de negentiende eeuw heeft de uitdrukking niet zozeer meer betrekking op het resultaat maar op de omtrekkende bewegingen zelf. Men heeft al lang gezien dat je graag iets uit de pot zou willen pikken en hoopt dat je dus maar snel ter zake komt. Dan hebben we dat tenminste ook weer gehad...

volgende keer

zoals al gezegd: hoe zeg je in het Frans dat de kogel door de kerk is?

ça y est

(zie)zo! dat was het!
('dat is er')

Gisteren kondigde ik een uitdrukking aan die iedere Nederlander dacht te kennen. Nu zult u zeggen: Ça y est, dat zegt toch nooit iemand? Inderdaad: dat zou iedereen namelijk moeten zeggen als hij bedoelt 'Zo, dat was het', maar vrijwel iedere Nederlander die Frans probeert te spreken zegt dan C'est ça. Dat is ook een veel voorkomende Franse uitdrukking, maar die betekent 'Ja, precies. Dat klopt!' Het wordt misschien duidelijker als je die uitdrukking nader preciseert: C'est exactement ça. En dat bedoelen we (wij Nederlanders) meestal niet als we c'est ça zeggen, toch?

Nu zal zo'n vergissing hooguit een frons tot gevolg hebben. Er zijn andere verwisselingen die we beter niet kunnen maken. Vroeger stonden in werkwoordenboekjes bij het werkwoord aller vaak de volgende uitdrukkingen genoteerd: allez-y (informeel: vas-y) en allez-vous-en (informeel: va-t'en).  Ik was ooit op vakantie in de Loirestreek met een Nederlands gezin. De vader meende een aardig woordje Frans te spreken en stond op een gegeven moment in de rij op het postkantoor. Hij wilde laten zien hoe galant ook de Nederlanders kunnen zijn en liet - zo dacht hij althans - de ene na de andere Fransman voorgaan, door vriendelijk glimlachend Allez-vous-en te zeggen. Hij begreep maar niet waarom zijn hoffelijke gebaar steeds werd beantwoord met woeste blikken. Wat hij had moeten zeggen was Allez-y ('Gaat uw gang'), maar in plaats daarvan zei hij tot iedereen met een grijns 'Flikkert u toch op'. Tja, daar schrikt zelfs de best opgevoede Fransman toch een beetje van...

volgende keer

Hoe moeten we nu verder in de Europese Unie? Laten we hopen dat ze in ieder geval niet om de hete soep heen blijven draaien... 

ça se voit

dat kun je wel zien
(lett. 'dat ziet zich')

op de foto:
- We hebben de inrichting veranderd maar er ontbreken nog wat finishing touches.
- Dat kun je wel zien!
- Ik heb zelf de gordijnen gedaan!
- Dat kun je wel zien!
- Eh... Daar kun je het raam niet meer open doen...
- Dat kun je wel ruiken!
- Weet je, ik ben ook niet meer de jongste...
- Dat kun je wel zien!
- Maar dat is toch geen manier om tegen je schoonmoeder te praten! Je moet wel weten dat ik een hele lange, vermoeiende reis heb gemaakt om hier te komen.
- Ja... dat kun je wel ruiken!

In het Frans (en andere Romaanse talen) gebruik je veel vaker wederkerende werkwoorden dan in onze taal. Wij gebruiken dan eerder een lijdende vorm (met 'worden') of een onpersoonlijke vorm (met 'men' of liever nog 'je'). Enkele voorbeelden, naast de al genoemde: 

ça se vend      -     'dat verkoopt goed / dat wordt goed verkocht'

ça se comprend     -     'dat is begrijpelijk / dat begrijp ik'

ça se saurait     -     'dat zou ik / dat zouden we (enz.) geweten hebben'

cela s'explique     -     'dat is uit te leggen / dat kun je uitleggen'

cela se prononce     -     'dat wordt uitgesproken'

Het onderwerp hoeft uiteraard niet per se ça of cela ('dat') te zijn. Je kunt ook bijvoorbeeld zeggen: Les iPhones se vendent bien aujourd'hui ('iPhones worden goed verkocht dezer dagen').

volgende keer

Iedere Nederlander denkt te weten hoe je in het Frans zegt: 'Zo, dat was het.' Maar is dat wel zo?...

partir, c'est mourir un peu

partir, c'est mourir un peu
(lett. 'vertrekken is een beetje sterven')

Nu de Britten per referendum hebben besloten ons te gaan verlaten in de Europese Unie, richt ik de schijnwerpers op een uitdrukking die onveranderd in onze taal is terechtgekomen: Partir, c'est mourir un peu (lett. 'vertrekken is een beetje sterven'). Ook deze uitdrukking heeft een literaire oorsprong. Het is een versregel uit het gedicht Rondel de l'adieu (1890) van Edmond Haraucourt (1856-1941):

Partir, c'est mourir un peu,

C'est mourir à ce qu'on aime :

On laisse un peu de soi-même

En toute heure et dans tout lieu.

C'est toujours le deuil d'un vœu,

Le dernier vers d'un poème ;

Partir, c'est mourir un peu.

Et l'on part, et c'est un jeu,

Et jusqu'à l'adieu suprême

C'est son âme que l'on sème,

Que l'on sème à chaque adieu...

Partir, c'est mourir un peu.

Afscheidsrondeel

Weggaan is een beetje doodgaan
Doodgaan aan wat je dierbaar is
Steeds blijft iets van je in gemis
Op andere plekken voortbestaan

Rouwen om wat niet door kon gaan
Het eind van een geschiedenis
Weggaan is een beetje doodgaan
Doodgaan aan wat je dierbaar is

Een spel van komen en weer gaan,
En tot het voor het laatste is
Zul je steeds ter geheugenis
Een stukje van je ziel afstaan
Weggaan is een beetje doodgaan.

In 1902 is het gedicht door Francesco Paolo Tosti tot een lied bewerkt:

volgende keer
Hoe zeg je in het Frans 'dat is wel te zien'?