wie zorgt daarvoor? / wie voelt zich geroepen?
('wie plakt zich eraan vast?')
Coller betekent 'lijmen, plakken'. Maar het heeft ook enkele afgeleide betekenissen. Zo kun je op school als leerling 'vastgeplakt worden' (être collé), wat betekent dat je moet nablijven en zo kun je aan een tekst vastgeplakt zijn (coller à un texte) als je bij een vertaling te dicht bij de tekst blijft. Iets wat onlosmakelijk aan je karakter 'kleeft', kleeft in het Frans aan je huid: coller à la peau. Als het tussen twee mensen niet goed klikt, kun je zeggen dat het niet plakt tussen hen: ça ne colle pas entre eux. En als iemand steeds achter je aan loopt, il colle à tes talons ('hij plakt aan je hakken'). En zo kun je het dus ook gebruiken voor een taak die iemand moet uitvoeren, vooral als het een taak betreft waar niet iedereen meteen om te springen staat. In zo'n geval kun je vragen Qui s'y colle ? De taak zal door iemand moeten worden uitgevoerd, en wie voelt zich geroepen om dat te doen? Als niemand zich meldt, kun je natuurlijk altijd de taak nog coller à quelqu'un ('iemand opleggen/aansmeren', lett. 'aan iemand vastplakken')
volgende keer:
bekijken we hoe onze moedertaal ons dwars kan liggen bij het Frans...
tegen de klippen op / in weer en wind
('tegen winden en getijden')
Spectaculaire foto's zijn er te maken in het kustgebied van Bretagne, waar het verschil tussen eb en vloed zo groot is dat er zelfs energiecentrales zijn gebouwd die gebaseerd zijn op dat getijdenverschil. Wind en getijden kunnen het een schipper aardig moeilijk maken, maar met veel volharding kan het lukken deze grote obstakels te overwinnen.
Sinds de zeventiende eeuw is deze uitdrukking een metafoor voor de strijd tegen obstakels die een goed plan in de weg staan. Misschien suggereert ons 'tegen de klippen op' een zekere zinloosheid, maar dat is in de Franse uitdrukking niet per se het geval. Het is niet tegen windmolens vechten. Het kan zijn dat het gevecht niets oplevert, maar de volharding en vastberadenheid van de persoon in kwestie staan centraal.
volgende keer:
Hoe vraag je in het Frans wie een (lastige) taak wil uitvoeren?
krenterig zijn
('zijn hond niet met worstjes aanlijnen')
De uitdrukking doet erg denken aan ons 'de kat niet op het spek binden', maar daarin gaat het erom dat je een ander niet aan een te grote verleiding wilt blootstellen. Dat is indirect ook wel het geval bij de worstjes waarmee je je hond aanlijnt, maar daarbij moet je het vooral vanuit het perspectief van het baasje bekijken. Als die zijn hond met worstjes aanlijnt, zal hij voortdurend een nieuwe lijn moeten aanschaffen, aangezien zijn hond waarschijnlijk voortdurend voor de verleiding zal zwichten zijn nieuwe lijn op te vreten. Dat kan dus aardig in de kosten gaan lopen, dus iemand die op zijn centen zit, moet een duurzamere hondenlijn aanschaffen. En zo zie je maar... waar wij Nederlanders de reputatie hebben gierig te zijn, denken de Fransen bij dit beeld eerder aan geld dan wij. Wel zou je ons kunnen blijven beschuldigen van een calvinistische 'gij-zult-niet-genieten-inslag' als we vinden dat iemand vooral niet voor een verleiding mag zwichten...
volgende keer...
gaan we tegen de klippen op
een eerbetoon brengen aan / opdragen aan
Toen ik gisteren de Bataclan in Parijs besprak kon ik niet bevroeden dat diezelfde dag de beroemde en mysterieuze graffitikunstenaar Banksy juist dit geplaagde theater uit zou kiezen om een eerbetoon te brengen aan de daar gevallen slachtoffers. De afgelopen dagen zijn op allerlei plekken in Parijs muurtekeningen verschenen die waarschijnlijk door Banksy zijn aangebracht. Op de deur van een nooduitgang van de Bataclan gaat het om een gesluierde rouwende vrouw. Parijzenaren zijn onder de indruk van dit eerbetoon, deze hommage, een woord dat afkomstig is uit het feodale tijdperk. Hommage is afgeleid van homme ('man') en was destijds de gelofte die een ridder deed aan zijn leenheer. Hij beloofde als vazal trouw aan zijn leenheer, hij was 'zijn man'. We leven niet meer in feodale tijden, maar als we ons respect willen betonen, nemen we nog wel onze toevlucht tot deze feodale term van onvoorwaardelijke trouw.
volgende keer...
binden we alsnog de kat het spek om, of liever de hond de worst...
en de hele rataplan / en de hele santenkraam
Terwijl ik me aan het inlezen ben voor mijn reis naar o.a. Frans Guyana kwam ik in Henri Charrières Papillon deze uitdrukking tegen. Het kon natuurlijk niet anders dan dat mijn gedachten teruggingen naar die verschrikkelijke dag op 13 november 2015 toen terroristen in het gelijknamige etablissement aan de boulevard Voltaire in Parijs 89 bezoekers neerknalden. Ik vermoed dat de uitdrukking sindsdien niet meer zo vanzelfsprekend in de mond wordt genomen. De uitdrukking is al zo'n drie eeuwen oud en is waarschijnlijk onomatopeïsch (klanknabootsend) van aard. Het zou het geluid nabootsen van allerlei spullen zoals ketels die verplaatst worden of met donderend geraas naar beneden vallen. Je kunt het woord dus vergelijken met woorden als patati patata ('blablabla') en patatras ('pats boem').
Het door onheil getroffen Parijse theater dankt zijn naam overigens aan een tien jaar voor de oprichting ervan uitgekomen operette van Jacques Offenbach. Diens Bataclan uit 1855 met de ondertitel chinoiserie musicale, hekelde de de toenmalige hype rond alles wat uit China afkomstig was. In het libretto van de operette kwamen allerlei onomatopeeën voor (zoals ba-ta-clan, Fé-ni-han (naar fainéant - 'nietsnut'), Fich-ton-kan) die moesten overkomen als Chinese namen. De operette had zo'n succes dat het theater tien jaar later dezelfde naam kreeg en ook in oriëntale stijl gebouwd werd.
volgende keer:
gaan we de kat op het spek binden, of toch niet?
een broodjeaapverhaal
('een stedelijke legende')
Gisteren bestempelden we de uitspraak van minister Irene Vorrink (je suis le ministre du milieu) als een broodjeaapverhaal (althans, dat deed de oud-minister zelf in 1987) en vroegen we ons af hoe de Fransen dat noemden. Welnu, ze hebben het woord daarvoor ontleend aan het Engelse urban legend ('stedelijke legende'): een legende (waar dus misschien een kern van waarheid in zit, hoewel het vaak ook gewoon verzonnen is) die van mond tot mond wordt doorverteld tot ze ongeloofwaardige, grappige of beangstigende proporties heeft gekregen. Eigenlijk is het interessanter om te weten wat de oorsprong is van ons eigen 'broodjeaapverhaal'. Volgens Onze Taal komt het van het titelverhaal van het boek Broodje Aap. De folklore van de post-industriële samenleving uit 1978 van de Amerikaans-Nederlandse schrijfster Ethel Portnoy, waarin een vrachtwagen van een fastfoodleverancier van achteren wordt aangereden. Hierdoor valt de achterklep open. De vrachtwagen zit zo vol dat een van de basisproducten voor de hamburgers naar buiten valt: het lijk van een aap !
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'en de hele rataplan...' ?
het milieu / de onderwereld
Arme Irene Vorrink. Al bijna een halve eeuw doet het hardnekkige gerucht de ronde dat zij zich kort na haar aanstelling als minister van milieu in het kabinet den Uyl in Frankrijk voorgesteld zou hebben als je suis le ministre du milieu. Hetzelfde wordt overigens gezegd van de recent afgetreden energiecoördinator Hans Alders die van 1989 tot 1994 dezelfde post bekleedde. De Fransen zouden bedenkelijk hebben opgekeken. Ze wisten natuurlijk al dat Nederland de reputatie had dat alles er mogelijk was, maar een minister van de onderwereld, dat ging hen toch ook wat ver. Het had trouwens net zo goed kunnen worden opgevat als 'minister van het midden', wat al even veel onduidelijkheid zou hebben gegeven over de inhoud van haar portefeuille.
Het Franse woord milieu betekent namelijk in eerste instantie 'het midden'. Au milieu is 'in het midden'. Maar je kunt het ook hebben over een milieu social, inderdaad een 'sociaal milieu'. Zodra het echter over onze leefomgeving gaat, praten de Fransen over l'environnement. Problemen als de opwarming van het klimaat (réchauffement de la planète) vallen dan ook onder deze noemer.
Overigens heeft Irene Vorrink in een interview met de Tijd haar vermeende uitspraak definitief naar het rijk der fabelen verwezen, maar het blijft gewoon een te leuk broodje-aap-verhaal om niet te blijven herhalen...
volgende keer:
Ja, dat is dan een logische vraag: hoe noemen de Fransen een 'broodje-aap-verhaal' ?
