op de zenuwen werken
('over de boon rennen')
'Hee, schatje, wacht op me, waar ga je naar toe?' 'Ik ga waar ik wil. Je begint me een beetje op de zenuwen te werken (lett. over de boon te rennen)'.
De taalkundigen breken zich het hoofd over de oorsprong van deze uitdrukking en kunnen alleen vertellen dat courir ('rennen') vroeger ook de bijbetekenis 'platlopen, lastig vallen' kon hebben en dat haricot ('boon') wel een bijzondere betekenis moet hebben gehad in het argot ('bargoens'). Daarbij komen ze betekenissen tegen als 'teen', 'hoofd', 'penis' en 'testikel'. Maar hoe leidt dat tot de betekenis 'op de zenuwen werken' ? De variant courir of taper sur le système (lett. 'op het systeem slaan') laat zich iets gemakkelijker uitleggen als je begrijpt dat le système staat voor le système nerveux ('het zenuwstelsel') en er daarnaast ook de uitdrukking taper sur les nerfs (lett. 'op de zenuwen slaan/tikken') bestaat.
volgende keer
gaan we voetje vrijen...
voor alle zekerheid / om zich gerust te stellen
('bij kwitantie van het geweten')
Zo heet ook het nummer van de rapgroep Barakis de conscience (baraki is in het Frans van België een term voor een laagopgeleid persoon die een beetje slonzig gekleed gaat). Acquit komt van het werkwoord acquitter ('kwijtschelden'). Je kunt het ook gebruiken in de betekenis van 'voldoen, afbetalen': acquitter une dette is bijvoorbeeld een schuld aflossen. Acquitter une promesse betekent 'je aan een belofte houden'. Acquitter sa conscience betekent 'zijn geweten sussen'. Je verlicht het van een gewicht dat er lange tijd op rustte. Als je tegenwoordig iets par acquit de conscience doet, dan houdt dat vaak in dat je het niet bepaald uit overtuiging doet, maar meer dus 'voor de zekerheid', je weet maar nooit...
volgende keer:
gaan we over een boon rennen...
de benenwagen nemen
('de trein van elf uur nemen/trein 11 nemen')
Heerst er een vloek over trein 11 of de trein van 11 uur? Valt deze trein zo vaak uit dat je meestal de benenwagen moet nemen? Nee, het gaat hier om de overeenkomst in vorm tussen het fysieke getal 11 en twee benen en daarom betekent 'trein 11 nemen' 'de benenwagen nemen', te voet gaan dus.
volgende keer:
gaan we proberen ons geweten te sussen...
dat duurt nog wel even / zo ver zijn we nog niet
('het is niet morgen de vorige dag')
Iets vindt of morgen plaats of het heeft de vorige dag plaatsgevonden. De dag dat die twee momenten samenvallen zal uiteraard nog lang op zich laten wachten, dat ligt zelfs nog verder weg dan ons 'niet van vandaag op morgen', dat in eerste instantie wat op de uitdrukking van vandaag lijkt, maar als je het iets preciezer bekijkt lijkt het eerder op Sint-Juttemis, aangezien het gewoon onmogelijk is.
volgende keer
Wat gebeurt er als je de trein van 11 uur pakt?
haar (zijn?) bloemetje is al geplukt
('de wolf gezien hebben')
De laatste jaren lijkt de wolf vanuit Duitsland weer op te rukken naar ons land en steeds vaker horen we meldingen (en zien we foto's) van mensen die de of een wolf gezien hebben. Ver voor de achttiende eeuw, toen wolven veel algemener waren, werd de uitdrukking gebruikt voor mensen die tijdens de jacht op een wolf gestuit waren, en vervolgens voor krijgslustige, ervaren mannen.
In de zestiende eeuw werd la danse du loup echter gebruikt in de betekenis van 'het liefdesspel'. Toen de wolvenjacht steeds minder voorkwam, bleef de betekenis 'ervaren' wel behouden, maar werd deze dus in verband gebracht met het liefdesspel: 'ervaren in het liefdesspel'. Tegenwoordig is trouwens één ervaring met het liefdesspel al wel genoeg om 'de wolf gezien te hebben'...
volgende keer:
is niet van vandaag op morgen...
bank
Als u Franse gasten uitnodigt en u zegt vriendelijk Asseyez-vous sur le banc ('Gaat u maar op de bank zitten'), zullen ze misschien een blik uit het raam werpen en kijken of daar een tuinbankje staat. Een banc is namelijk een harde bank zoals je die in stadsparken of op straat zult aantreffen, doorgaans overigens niet zo'n bijzonder exemplaar als op de foto uit de Jardin des Plantes in Nantes. Mensen uitnodigen om sur la banque te gaan zitten is nog merkwaardiger, tenzij de plaatselijke ABN-, Rabo- of ING-bank is voorzien van een bijzonder dakterras met oogverblindend uitzicht. Een zitbank in de huiskamer is echter een canapé, of een sofa of een divan.
volgende keer:
In Nederland stelt men steeds vaker de vraag: 'Wie heeft de wolf gezien?' Wat zou een Fransman begrijpen als je hem deze vraag stelde?
door het lint gaan / kalm blijven
('de stoppen (doen) doorslaan / zen blijven')
Vandaag weer eens twee uitdrukkingen voor de prijs van één. Bijgaand plaatje hoort bij een website waarop je 17 tips krijgt om kalm te blijven en niet door het lint te gaan bij de opvoeding van pubers. Misschien moet ik die ook eens bezoeken...
Tegenwoordig wordt een kortsluiting in huis vaak voorkomen door een veiligheidsschakelaar die automatisch de zekeringen uitschakelt, maar vroeger sloegen bij zo'n probleem onherroepelijk de stoppen door, die je vervolgens moest vervangen. Deze oude stoppen waren gemaakt van porselein en bevatten een loden draad (vandaar het woord plomb, 'lood'). Als de stroom te hoog werd, smolt deze loden draad en daarmee werd de elektriciteit uitgeschakeld. Om de stroom weer in te kunnen schakelen moest je dan wel reservedraad hebben. Laat ik het hierbij laten, want ik ben zo atechnisch dat ik bij meer details zulke flaters ga slaan dat bij menigeen de stoppen zullen doorslaan.
Nee, blijf dan liever zen. Je hoort het in het Nederlands ook wel eens. In het Frans wordt heel veel verwezen naar de weldaden van de Japanse zen-meditatie die ons in ons jachtige leven weer een beetje rustig kan maken.
volgende keer:
gaan we dan ook maar eens even rustig op de bank zitten...
