arrière-garde, avant-garde, égard, garde, garde-à-vous, garde-boue, garde-corps, garde-côte, garde-feu, garde-fou, garde-magasin, garde-malade, garde-manger, garderie, garde-robe, gardeur, gardeuse, garde-voie, garde-vue, gardien(ne), gardiennage, regard, regarder
En dit is nog maar een keuze... Er bestaan nog veel meer samenstellingen met garde.
Na bijna 10 dagen films kijken tijdens het Rotterdams Filmfestival leek het me een goed idee de woordfamilie van regarder ('kijken') eens onder de loep te nemen. Het woord garde ('bewaker, oppas, wacht' maar ook 'bewaking, toezicht' en nog vele afgeleide betekenissen) heeft het Frans overigens uit het Germaans overgenomen. Het heeft dezelfde stam als het Duitse warten en ons 'wacht'. Een ander woord voor 'oppassen' is 'hoeden' en dat vinden we terug in arrière-garde ('achterhoede') en avant-garde ('voorhoede'). Vroeger bestond in het Frans het werkwoord égarder voor 'waken voor'. Het zelfstandig naamwoord égard ('opzicht') en het daarvan afgeleide voorzetsel à l'égard de ('ten opzichte van') bestaan nog. Een garderie is een 'kinderbewaarplaats' ofwel een 'crèche'. Je kunt dit laatste woord in het Frans ook in dezelfde betekenis gebruiken, al is de eerste betekenis ervan 'kribbe'. Gardiennage betekent 'bewaking, toezicht' of meer specifiek 'peuteropvang'. Het werkwoord regarder ('kijken naar') en het zelfstandige naamwoord regard ('blik') - overigens in het Engels terecht gekomen als reward in weer een andere betekenis - betekenen oorspronkelijk 'aandachtig opletten'.
Een gardeur (vrouwelijke vorm gardeuse) is een 'hoed(st)er' of 'oppasser': une gardeuse d'oies ('ganzenhoedster') en een gardien (vrouwelijke vorm gardienne) een 'bewa(a)k(st)er' of 'bescherm(st)er'. Een gardien(ne) de but is een 'doelverdedig(st)er' op 'keep(st)er'.
De garde-à-vous is de militaire 'houding'. 'In de houding gaan staan' is in het Frans se mettre au garde-à-vous.
Dan zijn er nog de vele samenstellingen met garde- waarin het eerste deel betrekking kan hebben op een persoon (garde-côte, 'kustwacht', garde-magasin, 'magazijnmeester', garde-malade, 'ziekenbewaarder', garde-voie, 'spoorwachter') of op het abstracte begrip 'bewaking/bewaring' (garde-boue, 'spatbord', lett. 'modderbescherming', garde-corps en garde-fou, 'leuning, reling', lett. resp. 'lichaamsbescherming' en 'dwazenbescherming', garde-feu, 'vuurscherm', garde-manger, 'provisiekast', garde-robe, 'klerenkast, garderobe' en garde-vue, 'oogscherm, lichtscherm'. Deze lijst is overigens verre van volledig.
volgende keer:
De Britten hebben Reuters, wij het ANP, en de Fransen?
(geld) opzij leggen, sparen
('(wat) links leggen')
Nieuwe tijden vragen ook om nieuwe tafelmanieren. 'Moet ik mijn iPhone links of rechts van mijn bord leggen?' Maar daarover gaat de uitdrukking natuurlijk niet. Wij kunnen ook geld opzij leggen, om het te bewaren voor de toekomst, maar of dat nou links of rechts wordt neergelegd, doet voor ons niet ter zake. Waarom wel voor de Fransman?
Er wordt wel geopperd dat dat zo is, omdat men het zwaard ook links droeg, waarmee de linkerzijde dus ook de kant werd waarmee je je beschermde tegen struikrovers en ander gespuis. Ook droeg men vaak in de zeventiende eeuw een klein beurszakje ter hoogte van de linkeroksel, die daar voor een rechtshandige goed toegankelijk was (maar minder goed voor zakkenrollers). Allemaal heel aannemelijk, maar de uitdrukking is pas begin twintigste eeuw opgetekend, toen beide gebruiken al lang verdwenen waren. Hoe zit het dan? Dat zullen we voorlopig links moeten laten liggen...
volgende keer:
heb ik al weer bijna 33 films bekeken tijdens het filmfestival...
vlees aanbraden
('een stuk vlees laten terugkomen')
Je kunt het overigens ook met andere voedingsmiddelen, zoals groenten doen: faire revenir des légumes. Maar hoezo laat je ze 'terugkomen'? Waren ze dan weggelopen? Het is niet te hopen, want dan zou ik ze liever niet meer in de pan leggen. De uitdrukking dateert uit de zeventiende eeuw en waarschijnlijk betekent revenir er 'tot zichzelf (terug)komen', 'tot rust komen' of juist 'weer tot leven komen'. Als je vlees op het vuur legt, wordt het mals en zacht en krijgt het pas echt smaak.
volgende keer:
leggen we wat geld opzij...
van twee (alle) walletjes eten / zijn huik naar de wind laten hangen
('aan alle ruiven eten')
Op het plaatje belooft Marine Le Pen potentiële nieuwe kiezers veiligheid, bescherming van de publieke sector, pensioen met 60 jaar, liefde en (eenhoornen)tederheid. Haar woordvoerster stelt de traditionele aanhang van het Front National gerust door te zeggen: 'Wees gerust, hoor, we zijn nog altijd racistisch, homofoob, tegen de rechten van vrouwen, minderheden en bijstandstrekkers...')
Stel je voor de uitdrukking een ruif met varkensvoer voor in een stal, waarbij een varken er niet voor terugdeinst zijn snuit ook in het gedeelte te steken dat voor zijn buren bedoeld is. In de figuurlijke betekenis verschijnt de uitdrukking voor het eerst in het toneelstuk Le Mariage de Figaro van Beaumarchais.
volgende keer:
gaan we vlees aanbraden...
een vergiftigd geschenk / een Nessushemd/-kleed / een gevaarlijke passie
('een Nessustuniek')
Nessos was een centaur (een mythisch wezen half paard half mens) die de overtocht garandeerde van de rivier de Evenos. Als Herakles en zijn vrouw Deianeira de overtocht willen maken, stelt Nessos voor Deianeira op zijn rug mee te nemen. Maar als hij andere kant komt begint hij avances naar haar te maken. Als Herakles dat ziet schiet hij een pijl die gedrenkt is in het bloed van de door hem verslagen Hydra, een meerkoppig watermonster. De pijl raakt hem in het hart en het gif verspreidt zich door zijn lichaam. Alvorens te sterven maakt Nessos Deianeira wijs dat zijn vergiftigde bloed Herakles bij haar terug zal brengen, mocht hij haar ooit ontrouw zijn of zelfs maar kijken naar een andere vrouw. Daarop geeft hij haar een tuniek dat doordrenkt is met zijn bloed (in een andere versie vangt Deianeira in de tuniek zijn bloed op).
En ja hoor, jaren later is ze ervan overtuigd dat haar man haar ontrouw is en geeft ze hem het hemd cadeau. Zodra hij het aantrekt, voelt hij brandende pijn en als hij probeert het weer uit te trekken, trekt hij daarmee stukken vlees uit zijn eigen lichaam. Als Deianeira ziet wat haar geschenk heeft aangericht, slaat ze de hand aan zichzelf en Herakles vraagt of hij in brand gestoken kan worden om bevrijd te worden van de onverdraagbare pijn en zo geschiedt.
Op het plaatje hiernaast zie je Herakles Nessos met zijn pijl (of is het een zwaard?) doorboren en op het plaatje boven heeft een vrouw haar man een T-shirt met het opschrift Nessus cadeau gedaan. Hij vraagt dan 'Hoe vind je het staan?' waarop zij antwoordt 'Geweldig!' maar letterlijk gebruikt ze het woord 'Sterfelijk' (wij zouden dat niet zeggen, misschien juist 'onsterfelijk')...
volgende keer:
eten we van twee walletjes...
putain on s'emmerde
('we vervelen ons dood')
Kennelijk zijn er in Frankrijk nog hier en daar hele rustige wegen waar eigenlijk geen verstoringen optreden, of steden waar helemaal geen activiteiten georganiseerd worden, want dit bord lijkt eerder voor een V.V.V. te staan dan boven de weg. Hoe dan ook, degenen die verantwoordelijk zijn voor de teksten op het lichtbord, hadden al enige tijd niets meer te doen en voelden kennelijk de behoefte dat aan het publiek duidelijk te maken...
volgende keer:
nemen we een gevaarlijk geschenk aan...
cours préparatoire
cours élémentaire
cours moyen
('voorbereidende/beginners/middelbare cursus')
Wat zegt zo'n sticker als hier op het plaatje te zien is over het boek dat je wilt kopen? Het is te vergelijken met een leeftijdsaanduiding bij ons, maar verwijst naar het klassensysteem in het Franse basisonderwijs. Wellicht wist u al dat de middelbare school in Frankrijk een jaar eerder begint dan bij ons en dat je dan meteen in de zesde klas komt, om vervolgens via de vijfde, vierde en derde het collège te doorlopen en eventueel door te gaan met het lycée in de seconde, première en terminale. In het basisonderwijs kenden wij vroeger de 1e t/m de 6e klas en sinds de kleuterschool erbij betrokken is kennen we nu de 1e t/m 8e groep. In Frankrijk bestaat nog steeds de école maternelle ('kleuterschool') waarna je plaatsneemt in de CP (cours préparatoire), gevolgd door CE1 en CE2 (cours élémentaire) en CM1 en CM2 (cours moyen). Daarna wordt het zoals al gezegd tijd voor de sixième ('brugklas').
volgende keer:
heeft de verkeersinformatie even niets te doen...
