les Anglais ont débarqué

ongesteld zijn / er is oorlog in de keuken
('de Engelsen zijn aan land gekomen')

Nee, de uitdrukking dateert niet van D-day, 6 juni 1944, toen de Britten en de Amerikanen massaal het door de nazi's bezette Frankrijk binnenvielen aan de Normandische kust. We moeten teruggaan naar de Napoleontische tijd, naar 1815 toen na de slag bij Waterloo de Britten Frankrijk bezetten tot 1820. Destijds droegen de Britten rode uniforms en daarmee is snel de associatie gemaakt met het bloed dat vloeit wanneer iemand ongesteld is.

volgende keer:
dragen we hoorntjes...

un âge canonique

een respectabele/gezegende leeftijd
('een canonieke leeftijd')

Het canoniek recht is een ander woord voor kerkelijk recht. Zoals bekend leggen priesters de gelofte van kuisheid af, maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat zij ongevoelig zijn voor welke verleiding dan ook. Daarom had het canonieke recht de wet ingesteld dat als een pastoor een huishoudster aan wilde nemen, deze van een zekere respectabele leeftijd moest zijn - in ieder geval de veertig gepasseerd - zodat haar bekoorlijkheden waarschijnlijk inmiddels tot een minimum beperkt waren.

volgende keer:
komen de Britten aan land...

panneaux insolites : il faudrait la Vendée

als de Vendée niet bestond...

zou je haar moeten bedenken/uitvinden. Dat klinkt niet echt als een geweldige slogan en eerlijk gezegd is hij dat in het Frans ook niet, maar het is wel te begrijpen hoe hij is bedacht. La Vendée komt qua uitspraak namelijk in de buurt van l'inventer ('haar bedenken/uitvinden'). De toeristische slogan zou veel sterker geweest zijn als de uitspraak van l'inventer precies dezelfde zou zijn geweest als la Vendée (streek in het westen van Frankrijk), maar ja l'avender of la vander bestaan nu eenmaal niet. Het is dus een gevalletje van 'net niet'. 

volgende keer:
bereiken we een gezegende leeftijd...

français de la rue : marron

mep/vuiststlag / gesnapt/erbij / heroïne

Wij kennen het woord marron als aanduiding voor afstammelingen van gevluchte tot slaaf gemaakten in Suriname die in de jungle gingen wonen. Het is van oorsprong de Franse benaming voor kastanjes waaruit zich het woord voor de kleur bruin ontwikkeld heeft. Maar het woord heeft nog enkele afgeleide betekenissen in de volkstaal. Zo kan het staan voor een klap met de vuist. Het Frans heeft het woord overgenomen uit het Italiaans waar marrone aanvankelijk 'steen' betekende. Met stenen en kastanjes kun je gooien en daaruit ontstond dan ook de betekenis van '(straat)gevecht', waaruit zich weer in de volkstaal de betekenis 'vuistslag' heeft ontwikkeld.
Het woord marron voor gevluchte slaven is waarschijnlijk mede ontstaan door een Caraïbisch woord maron dat 'wild, ongetemd' betekende. En als marron liep je grote kans door de autoriteiten gesnapt te worden, vandaar de betekenis 'erbij, gesnapt' van marron. 
Tenslotte (nou ja, tenslotte, er zijn nog veel andere betekenissen van marron, sla er maar een goed woordenboek op na) is de kleur bruin aanleiding - net als in het Nederlands - om er heroïne mee aan te duiden. Loop daar echter niet mee te koop, want dan loop je het risico gesnapt te worden of een klap voor je kanis te krijgen...

volgende keer:
bedenken we een leuk uitstapje...

mettre au clair

ophelderen / zijn licht over iets laten schijnen
('in het licht zetten')

De uitdrukking van vandaag is niet moeilijk te begrijpen en behoeft dan ook eigenlijk geen uitleg. Het is een simpele metafoor voor iets in het duister onzichtbaar is en alleen op de tast aangevoeld kan worden wat duidelijker (zichtbaar) wordt als je het in het licht zet. Nou ja, het is dus kennelijk zo duidelijk dat ik een metafoor met metaforen zit uit te leggen...

volgende keer:
halen we de kastanjes uit het vuur...

être verni

zwijnen / met zijn neus in de boter vallen
('gevernist zijn')

Taalkundigen buigen zich er nog over waarom in het argot (de volkstaal) être verni betekent dat je geluk hebt. Met vernis à ongle ('nagellak') heeft het waarschijnlijk niets te maken, maar misschien wel met de vernislaag die over schilderijen wordt aangebracht. Sommigen beweren dat die vernislaag de schilderijen zo glad maakt dat alle problemen er als het ware vanaf glijden en er geen grip op kunnen krijgen. Anderen wijzen erop dat vroeger geverniste schilderijen op een expositie meer kans maakten te worden verkocht dan onverniste. En zo werd een goed verkopende schilder dan ook een peintre verni (lett. 'geverniste schilder') genoemd, en zou het bijvoeglijk naamwoord verni vervolgens op alle geluksvogels zijn gaan slaan.

volgende keer:
gaan we een en ander ophelderen...

ça se corse !

nu zul je het hebben! / het wordt menens!
('het wordt sterker')

De Moor met de bandera is symbool van Corsica (Corse in het Frans), dat bekend staat om zijn opstandige en opvliegerige karakter. Maar hoewel deze connotatie vaak gevoeld zal worden door menig Fransman bij het horen van de uitdrukking van vandaag, heeft het woord corse hier niets mee te maken. Het werkwoord corser ontstond in de zestiende eeuw uit het woord corps dat als hoofdbetekenis 'lichaam' heeft, maar ook o.a. 'romp, voornaamste gedeelte' en 'dikte, stevigheid'. Uit die laatste betekenis ontwikkelde zich ook 'sterkte, kracht' en zo spreken we nu bijvoorbeeld van un vin corsé bij een krachtige wijn, die dus helemaal niet uit Corsica hoeft te komen, dat is un vin corse (dus zonder het accent). En als iets dus se corse dan wordt het steviger, krachtiger, intenser en misschien dus ook gevaarlijker.

volgende keer:
brengen we een vernislaagje aan...