de bon ton

gepast / correct
('van goede toon')

Dit is een uitdrukking die in het Nederlands soms gewoon rechtstreeks uit het Frans wordt overgenomen, net als je weleens hoort zeggen 'C'est le ton qui fait la musique'. Dat komt waarschijnlijk omdat de 'etiquette' (weer een Franse term) en het 'savoir-vivre' (idem) in (het koninklijke) Frankrijk ontwikkeld zijn. Hoe heurt het eigenlijk? Het gaat er daarbij om dat je je op de juiste wijze gedraagt en je je op de juiste manier uitdrukt, de juiste toon aanslaat. Inmiddels bestrijkt het begrip de bon ton het hele spectrum, dus ook het juiste gedrag.

volgende keer:
gaan we iets leuks doen met een tapijt...

prendre en grippe

een afkeer krijgen van
('als/in griep krijgen') 

Niemand krijgt graag de griep en toch gebeurt het regelmatig in ons leven. Voordat het woord de ziekte ging aanduiden, in de vroege Middeleeuwen, betekende het woord in het Frankisch 'greep'. De ziekte kreeg in de winter velen in zijn greep, vandaar waarschijnlijk de betekenisverschuiving. Maar het betekende ook 'ruzie' (daarbij grijp je elkaar misschien ook bij de keel of bij de lurven, waar die ook mogen zitten). Daaruit ontstond de uitdrukking se prendre de grippe contre quelqu'un ('iemand beginnen te haten') die zich verder vereenvoudigd heeft tot prendre en grippe.

volgende keer:
proberen we de juiste toon aan te slaan...

faire cas de

waarde hechten aan
('geval maken van')

'Als je wilt weten hoe weinig waarde God aan rijkdom hecht, dan hoef je alleen maar te kijken naar degenen aan wie hij het verstrekt'.

Meestal wordt het woord cas ('geval, mogelijkheid') in de uitdrukking gespecificeerd: faire peu de cas de zoals in het citaat ('weinig waarden hechten aan') of faire grand cas de ('veel waarde hechten aan').

volgende keer:
hopen we geen griepje te krijgen...

crever la dalle

omkomen van de honger
('de tegelvloer kapotslaan') 

Een dalle is een 'tegel' of 'plavuis' of een 'betonvloer' en crever betekent 'open snijden, een gat maken in, doen barsten' en onovergankelijk ook 'creperen' of 'verrekken'. Maar voordat dalle 'tegel, plavuis' ging betekenen (rond de vijftiende eeuw), betekende het 'goot, gootsteen, afvoer'. En dan is de analogie met de keel al snel gemaakt. Se rincer la dalle betekent bijvoorbeeld 'de keel smeren' (lett. 'de goot spoelen') en via de keel komen voedingsmiddelen achtereenvolgens in de maag en de darmen terecht. Als die maag leeg is, krijg je honger en dat is dan ook de betekenis van avoir la dalle. Daarnaast bestond al crever de faim ('sterven/creperen van de honger') en die twee zijn waarschijnlijk weer versmolten tot crever la dalle. Waarschijnlijk helpt het slopen van een tegelvloer niet echt, integendeel, ik kan me zo voorstellen dat je daar juist honger van krijgt...

volgende keer:
maken we er een gevalletje van...

panneaux insolites : dispute ou étreinte ?

ruzie of omhelzing?

Stupide ('dom, stom') is een anagram van dispute ('ruzie'), terwijl éternité ('eeuwigheid') anagram is van étreinte ('omhelzing'). Aan u de keuze...

En als u er keuzestress van krijgt: desserts is het omgekeerde van stressed...

volgende keer:
maken we de tegelvloer stuk...

français de la rue : arsouille

zuipschuit

Dit etablissement zal zeker een (alcohol)vergunning hebben, anders noemt het zich niet L'arsouille dat in de Franse straattaal zoiets als 'de zuipschuit' betekent. Het woord heeft naast 'zuipschuit' nog een aantal andere negatieve betekenissen, zoals 'schorem, gajes, schurk' en 'iemand die een speelhol uitbaat'. In België kan er ook een 'guitig kind' mee worden aangeduid.

volgende keer:
bekijken we twee anagrammen...

battre à plate couture

iemand platwalsen / in de pan hakken
('tot platte naad slaan')

Het woord couture dat wij vooral in de combinatie haute couture ('topmode') kennen, is het zelfstandig naamwoord bij het werkwoord coudre ('naaien') en betekent zowel 'naaien' als 'naad'. De uitdrukking van vandaag komt uit de vijftiende eeuw toen er nog gewerkt werd met ruwe, weerbarstige stoffen. Bij de naden was de stof nog extra dik en weerbarstig en daarom hadden veel kleermakers de gewoonte de naden af te platten om ze wat soepeler te maken. Dat gebeurde met een soort strijkijzer of door er flink op te slaan met een lat. Dat werd rabattre la couture genoemd. In de zestiende eeuw werd deze uitdrukking ook figuurlijk gebruikt voor 'iemand afrossen'.

volgende keer:
worden we een zuipschuit...