onder de duim houden / naar zijn pijpen laten dansen
('gereguleerd weghakken')
Een coupe réglée (lett. 'gereguleerd weghakken') is een term uit de bosbouw die gebruikt wordt voor het gereguleerd omhakken van bospercelen om het gehele bos gezond te houden. In figuurlijke zin betekende de uitdrukking oorspronkelijk 'het op gezette tijden opleggen van pijnlijke financiële offers aan individuen of groepen mensen'. Napoleon was hier bijvoorbeeld berucht om: hij had regelmatig 'vers vlees' nodig om zijn oorlogen te kunnen voeren. Men schreef dan ook dat Frankrijk mise en coupes réglées werd door de dienstplicht. Later werd de betekenis nog algemener en kon het gebruikt worden voor elke manier waarop een individu of een volk op regelmatige en onrechtvaardige wijze onder de duim werd gehouden om het naar het pijpen van een regime te laten dansen.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans je steentje bijdragen?
jong geleerd, oud gedaan
('wat je leert in de wieg duurt tot aan het graf')
Er valt weinig of niets uit te leggen aan deze uitdrukking. Ook wij kennen de uitdrukking 'van de wieg tot het graf', al wordt die meestal in iets andere contexten gebruikt. Het aantrekkelijke van de Franse uitdrukking is natuurlijk dat de woorden 'wieg' (berceau) en 'graf' (tombeau) op elkaar rijmen, waardoor het - net als alliteraties - makkelijk in je geheugen verankerd raakt. Dat blijf je dus gemakkelijk van de wieg tot aan het graf onthouden...
volgende keer
Hoe kun je iemand of een heel volk in het Frans onder de duim houden of naar je pijpen laten dansen?
schering en inslag / vaste prik
('rennend muntgeld')
De laatste tijd hoor je niet veel mensen meer mopperen over de euro. Slechts weinigen willen de gulden terug, maar dat heeft wel enige tijd geduurd. Zou iemand echter terug willen naar vroeger tijden toen er vaak meerdere muntsoorten tegelijk in omloop waren? Daarnaar verwijst de uitdrukking dan ook, naar de muntsoort die op dat moment het meest in omloop was, het meest gebruikelijk dus. In de achttiende eeuw heeft de uitdrukking haar figuurlijke betekenis gekregen, die dus niet alleen betrekking had op de muntsoort die in omloop was, maar op allerlei dingen die gebruikelijk waren.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'jong geleerd, oud gedaan'?
devenir - donner - être - (se) faire - -ir - on - se
Als je met 'worden' bedoelt dat iets of iemand in een andere staat of toestand gaat raken, dan is de meest gebruikte vertaling voor 'worden' devenir, zoals op de tekening van de bij de aanslag op Charlie Hebdo vermoorde Georges Wolinski (1934-2015) hiernaast: 'Wat wil je later worden, jongeman?' 'Seksmaniak, mevrouw'.
Maar in veel uitdrukkingen vertaal je 'worden' anders, zoals bijvoorbeeld door se faire in il se fait jour ('het wordt licht') en il se fait tard ('het wordt laat') of door een werkwoord te maken door -ir toe te voegen aan een bijvoeglijk naamwoord: rougir ('rood worden, blozen'), se rafraîchir ('fris worden'), grandir ('groot worden, opgroeien'). Of door donner ('geven') in cela ne donnera rien ('dat wordt niets', lett. 'dat zal niets geven') en ça va sûrement donner quelque chose (entre ces deux-là) ('dat wordt nog wat tussen die twee'). Faire kun je gebruiken bij het afrekenen: Ça fait vingt euros ('Dat wordt dan twintig euro').
In het Nederlands is 'worden' ook heel populair in de lijdende vorm ('deze blog wordt u aangeboden door...'). Dat kan ook in het Frans, al wordt (daar heb je hem weer...) daar vaak voor een andere manier gekozen. In de lijdende vorm gebruik je être ('zijn') als hulpwerkwoord: le président est élu par le peuple ('de president wordt gekozen door het volk'). Het is hier echt oppassen voor de Nederlander, want de constructie ziet er uit als het Nederlandse 'de president is gekozen door het volk'. Dat laatste is echter de voltooide tijd van 'wordt gekozen' en wordt in het Frans dus ook in de voltooide tijd weergegeven: le président a été élu par le peuple. Een lijdende vorm kan in het Frans vaak vermeden worden door een werkwoord wederkerend te maken of door on ('men') te gebruiken, vooral wanneer er geen sprake is van een duidelijk aan te wijzen onderwerp: cette lettre ne se prononce pas ('deze letter wordt niet uitgesproken', lett. '... spreekt zich niet uit'), ces articles se vendent bien ('deze artikelen worden goed verkocht', lett. '... verkopen zich goed') of est-ce qu'on organise quelque chose pour les jeunes ? ('wordt er iets georganiseerd voor jongeren?', lett. 'organiseert men iets voor jongeren?')
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'schering en inslag' of 'vaste prik' ?
op grote voet leven
(grote trein leiden?)
Het woord train ('trein') heeft natuurlijk nog maar ruim anderhalve eeuw zijn huidige betekenis, maar het bestond al veel langer in de betekenis van 'allure, manier van lopen'. Onder het Ancien Régime was het een aanduiding voor het budget dat een huis ter beschikking had om zijn bediende personeel te onderhouden. Wie dus grand train leidde, had een groot bedrag tot zijn beschikking om een uitgebreid gevolg aan bedienden te bekostigen. Je kon een luxueus leven leiden met veel bedienden die je werk uit handen namen. Die bedienden zijn tegenwoordig vaak verdwenen, maar de uitdrukking wordt nog altijd gebruikt voor mensen die goed in de slappe was zitten. Ook in het Frans kunnen die trouwens worden aangeduid als mensen die vivent sur un grand pied ('lett. op een grote voet leven').
volgende keer:
Hoe vertaal je 'worden' in het Frans?
de cirkel is rond
('de krul is gekruld')
In 2008 maakte Fabrice Tarrin deze laatste tekening voor het stripblad Spirou (in het Nederlands 'Robbedoes'), een citaat van de omslag van Tintin ('Kuifje') Les 7 boules de cristal en daarmee was voor hem de cirkel rond.
La boucle betekent letterlijk 'de krul', maar ook 'de ronde, de cirkel'. Het hoeft niet per se rond te zijn, maar het gaat in ieder geval om een parcours waarvan het begin ook het einde is. Zo wordt bijvoorbeeld de Tour de France ook la grande boucle genoemd. Het werkwoord boucler betekent 'krullen' (zo kun je bijvoorbeeld je haar krullen: boucler ses cheveux) maar ook 'rond krijgen, ronden' : 'de eindjes aan elkaar knopen' heet in het Frans boucler les fins de mois.
En als je dus een lange taak hebt uit te voeren waarbij je uiteindelijk weer bij het begin uitkomt, dan is de cirkel rond, la boucle est bouclée.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans op grote voet leven?
pronken met andermans veren
('zich tooien met pauwenveren')
Als je al met andermans veren wilt pronken, dan zijn die van de pauw uiteraard een goede keuze, want is er in onze contreien een andere vogel te vinden die meer indruk kan maken met zijn verenpracht dan de pauw?
En dat is precies wat de Vlaamse gaai doet in de fabel van La Fontaine le geai paré des plumes du paon waarin een gaai een aantal veren van een ruiende pauw opsteekt.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans dat de cirkel rond is?
