songe mensonge

dromen zijn bedrog
('droom leugen')

'Iedere utopie is een leugen. Een droom die heel hard liegt.' Maar in het Nederlands werkt deze vertaling niet zo goed als in het Frans, omdat er in die taal wordt gewerkt met de klanken van de woorden, net als in de alliteratie die zit in dromen zijn bedrog. Door dit soort klankherhalingen blijven uitdrukkingen gemakkelijk in het geheugen verankerd. Dat is natuurlijk ook heel duidelijk in het rijm in songe mensonge. Zo heb je niet eens een werkwoord nodig om uit te leggen wat je bedoelt. De uitdrukking zou er zelfs aan kracht door verliezen. Ach ja, in ieder van ons zit wel een dichter...

volgende keer:
Wat ben je in Frankrijk als je een 'blauw bloemetje' bent?

dire des messes basses

een onderonsje hebben
('laagmissen houden, lett. lage missen zeggen')

Sinds het midden van de zeventiende eeuw wordt er in de rooms-katholieke kerk onderscheid gemaakt tussen de hoogmis en de laagmis. In tegenstelling tot de hoogmis, wordt er in de laagmis niet gezongen. De gebeden worden alleen opgezegd. In veel gevallen werden deze gebeden door de priester gepreveld, haast onverstaanbaar voor de aanwezige gelovigen, alsof de woorden niet voor hen bedoeld zijn. De priester had als het ware een onderonsje met God. Het doet mij persoonlijk ook denken aan een traditie die we begin jaren zeventig kenden op mijn katholieke basisschool. Onder leiding van de kapelaan voerde onze klas op witte donderdag het verhaal van het Laatste Avondmaal op in de kerk. Tussen de scènes door moesten we ook gezamenlijk gebeden opzeggen. Toen ik die teksten met de intonatie voorlas die ze volgens mij nodig hadden om de betekenis goed te doen uitkomen, kreeg ik een por van een klasgenote die inmiddels de kerkelijke mores beter had begrepen dan ik: "Niet voorlezen, brommen!"

volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'dromen zijn bedrog' ? 

en avoir soupé

ergens je buik van vol hebben
('ervan gegeten hebben')

Als je ergens helemaal genoeg van hebt, kun je in het Frans zeggen: J'en ai soupé ! Je denkt dan misschien in eerste instantie aan soep, maar het woord souper betekent eigenlijk 'de avondmaaltijd gebruiken'. Wij kennen ook het woord souperen en in het Engels kennen we het woord supper. Als je erg honger hebt of het eten smaakt je bijzonder goed, kun je je soms overeten en dan komt er - als het goed is - een moment dat je helemaal verzadigd bent en dat je alleen even zou willen 'uitbuiken'. Je hebt er dan helemaal genoeg van en dat betekent de uitdrukking dan ook in figuurlijke zin.

volgende keer:
Hoe kun je in het Frans een onderonsje hebben?

hoe vertaal je 'beter' in het Frans?

aisé - arrange les choses - bon - gagné au change - guéri - meilleur - mieux - de qualité - remis - rétabli - supérieur

Als 'beter' gewoon de vergrotende trap is van 'goed' dan heb je twee opties: meilleur als bijvoeglijk naamwoord en mieux als bijwoord: un bon chanteur chante bien, mais un meilleur chanteur chante mieux. Een alternatief voor meilleur que ('beter dan') kan soms ook supérieur à zijn. Maar we gebruiken 'beter' ook in andere contexten. Als we ons of iemand ermee maatschappelijk willen onderscheiden, kunnen we het ook hebben over 'de betere boekhandel' bijvoorbeeld, 'betere wijnen' of 'de betere kringen'. In het eerste geval zullen de Fransen dat gewoon les bonnes librairies noemen. 'Betere wijnen' kun je des vins de qualité noemen en 'betere kringen' les milieux aisés. 
Als je beter iets kunt doen dan iets anders, gebruik je in het Frans een van de volgende constructies: il vaut mieux of tu ferais/vous feriez mieux de gevolgd door een infinitief: tu ferais mieux de te taire ('je kunt maar beter je mond houden'). 'Des te beter' is tant mieux. 'Jij weet wel beter' zou je kunnen vertalen als ne fais pas l'innocent ('doe niet zo onnozel, hang niet de onschuldige uit'). Als je ergens beter van wordt in de zin dat je ergens van weet te profiteren dan zeg je dat je y gagne au change. Als iets er niet beter op wordt, dan zeg je ça n'arrange pas les choses en als het weer beter wordt (opklaart) kun je zeggen: le temps se remet au beau.
En met dat werkwoord remettre komen we bij de betekenis 'beter' als 'genezen'. Als iemand weer beter is na een ziekte dan kun je bijvoorbeeld zeggen: il est guéri ('hij is genezen') of il est tout à fait rétabli / remis ('hij is helemaal hersteld').

volgende keer
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je ergens je buik van vol hebt?

une armée mexicaine

een zootje ongeregeld, te veel kapiteins op een schip
('een Mexicaans leger')

De UMP was van 2002 tot 2015 de grootste rechtse partij in Frankrijk, ontstaan door een fusie van de gaullistische RPR (Rassemblement pour la République) van Jacques Chirac en de liberale DL (Démocratie libérale) van Jean-Pierre Raffarin. In 2015 is de partij opgeheven door Nicolas Sarkozy en heeft hij een doorstart gemaakt als LR (Les Républicains). De cartoon dateert uit 2013, toen de partij in moeilijkheden verkeerde. In tegenstelling tot de République en marche van Emmanuel Macron die de verdeling mannen-vrouwen op fifty-fifty heeft gesteld, leek de UMP in 2013 tamelijk stuurloos en werd de partij bijna uitsluitend door mannen geleid. De tekenaar noemt de partij daarom een zootje ongeregeld en constateert dat er te weinig vrouwen zijn om de kar te duwen.
Maar waarom noemt men in Frankrijk een zootje ongeregeld 'een Mexicaans leger'? Daarvoor moeten we terug naar het begin van de twintigste eeuw, toen het revolutionaire Mexicaanse leger in het zuiden werd geleid door Emiliano Zapata en in het noorden door Pancho Villa. Beide mannen waren vrienden. Het leger was echter weinig efficiënt doordat er meer officieren dan soldaten waren. Bovendien bestond het gros van de officieren uit boeren zonder enige militaire opleiding. Dat leidde ertoe dat er veel tegenstrijdige bevelen werden uitgegeven. 

volgende keer:
Hoe vertaal je 'beter' in het Frans?

une mise en abyme

het Droste-effect
('plaatsing in de afgrond / in-het-hart-plaatsen')

Hiernaast zie je het embleem van de bekende kaasjes van La vache qui rit : een lachende koe met oorbellen in de vorm van een kuipje La vache qui rit met daarop de afbeelding van een lachende koe met oorbellen als... enz. 

In ons eigen land kennen we de cacaopakken van Droste met daarop een zuster die een pak Droste-cacao in haar hand heeft, waarop een zuster is te zien die... enz. Dat heeft in onze taal zelfs geleid tot de officiële benaming 'Droste-effect'. Ook in de kunst wordt dit principe regelmatig toegepast, bijvoorbeeld door 

Salvador Dalí in zijn doodshoofdschilderijen. In het Frans is het niet een commercieel product dat zijn naam heeft gegeven aan dit effect, maar daar spreken ze van mise en abyme , lett. 'plaatsen in de afgrond'. Doorgaans wordt dit uit het Grieks afkomstige woord gespeld als abîme en het betekent naast 'afgrond' ook 'hart van een schild' en dat is de betekenis die heeft geleid tot de Franse benaming van het Droste-effect. Wapenschilden bevatten vaak in het hart een kleine afbeelding waarin weer een ander schild te zien is.

De eerste die deze uitdrukking gebruikte was de schrijver André Gide (1869-1951), al klopte dat dus niet helemaal, want de abyme van een wapenschild bevat nooit exact dezelfde afbeelding als het schild zelf.

volgende keer:

Hoe noem je in het Frans een 'zootje ongeregeld' ?

un remède de bonne femme

een huis-, tuin- en keukenmiddel
een 'goede-vrouw-geneesmiddel'

Velen van ons kennen misschien nog Klazien uut Zalk die in de jaren '80 en '90 van de vorige eeuw op tv allerlei kruidenmengseltjes presenteerde voor alle mogelijke aandoeningen. En anders kennen we misschien nog wel Van Kooten en de Bie's persiflage Berendien uut Wisp...

De uitdrukking lijkt dan ook op het eerste gezicht gemakkelijk verklaarbaar. 

En toch zullen Fransen u vaak vertellen dat het eigenlijk gaat om een remède de bonne fame ('geneesmiddel met een goede reputatie', dat exact hetzelfde wordt uitgesproken) en deze schrijfwijze wordt ook vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw regelmatig aangetroffen. Inmiddels is door literatuuronderzoek aangetoond dat het hier gaat om een snobistische interpretatie en dat er in de uitdrukking wel degelijk verwezen wordt naar oude kruidenvrouwtjes die dankzij hun lange ervaring wijsheid hebben vergaard over de geneeskrachtige werking van kruidenmengsels.

volgende keer

Kennen ze in het Frans ook het 'droste-effect' ?