een duivels dilemma
('een Corneliaanse keuze')
'Samenwonen zou de levensverwachting met 32 % verhogen. Maar uit ervaring weet ik dat samenwonen 70 % meer gedonder geeft. Wat moet ik doen?' Een duivels dilemma. In het Frans wordt niet naar de duivel verwezen maar naar een beroemd toneelschrijver uit de zeventiende eeuw, Pierre Corneille, en dan met name naar zijn bekendste werk Le Cid waarin de jonge hoofdpersoon Don Rodrigue, zoon van Don Diègue, verliefd is op Chimène, de dochter van Don Gormas. Als deze laatste Don Diègue een klap geeft, moet Rodrigue ondanks zijn liefde voor Chimène zijn vader wreken d.m.v. een duel, waarin hij Chimènes vader doodt. Vervolgens moet Chimène ondanks haar liefde voor Rodrigue de koning vragen om Rodrigue terecht te stellen. En daarmee is nog lang niet alles gezegd, want de beide geliefden worden in het toneelstuk voor nog meer duivelse dilemma's gesteld waarin een keuze moet worden gemaakt tussen eer en liefde. Ik wil hier niet alles verklappen, maar het komt uiteindelijk allemaal goed. Wie wil weten hoe, kan zelf de tragicomedie ter hand nemen of mijn lessen komen volgen...
volgende keer:
gaan we een oneerbaar voorstel doen...
de leidraad
('de draad van Ariadne')
'Tegenwoordig met die draadloze communicatie is het moeilijker om de uitweg uit het labyrint te vinden!' verzucht de eenzame man in de doolhof.
Dit verwijst natuurlijk naar het bekende mythologische verhaal van Theseus en Ariadne, waarin een draad een belangrijke rol speelt bij het vinden van de uitweg uit een doolhof. De doolhof is het labyrint van koning Minos op Kreta die hierin ieder jaar zeven jongens en zeven meisjes uit Athene opsloot om ze te voeren aan de Minotaurus, een wezen dat half mens half stier was. Alleen op die manier kon de vrede tussen Kreta en Athene bewaard worden. Nooit was een van de jongeren aan dit lot ontkomen, omdat niemand van hen de uitweg uit het ingewikkelde labyrint had weten te vinden. Dat werd de Atheense koningszoon Theseus te gortig en hij bood zichzelf aan om als een van de jongeren naar de doolhof te gaan, in de volle overtuiging dat hij het monster zou weten om te brengen. Dat lukte hem inderdaad, maar hoe kon hij dan vervolgens de uitweg vinden? Daar hielp de liefde hem. Ariadne, de dochter van koning Minos en halfzus van de Minotaurus, werd verliefd op Theseus. Zij bevestigde een kluwen wol aan de ingang van het labyrint en Theseus nam de draad mee naar binnen. Zo hoefde hij na het volbrengen van zijn taak alleen de draad maar te volgen terug naar de uitgang.
En wil nu iemand het verband zien te vinden tussen twee moeilijke zaken, of een middel om zich uit een lastig parket te bevrijden of een weg zien te vinden om een lastig te bereiken resultaat te verkrijgen, dan kan hij nog altijd zoeken naar le/un fil d'Ariane.
volgende keer:
Hoe heet in het Frans een duivels dilemma?
overgevoelig, lichtgeraakt
('aan de oppervlakte van de huid')
Je kunt van iemand zeggen dat hij of zij a une sensibilité à fleur de peau ('overgevoelig is') of a les nerfs à fleur de peau ('heel prikkelbaar is'). Het klinkt in eerste instantie een beetje zoals het op het plaatje is opgevat: bloemen op de huid, want een fleur is tenslotte een bloem. In combinatie met de voorzetsels à en de betekent het echter 'aan de oppervlakte van, dicht op'. Zo kun je het ook hebben over à fleur d'eau ('aan het wateroppervlak') en als je les yeux à fleur de tête hebt, dan heb je 'uitpuilende ogen'. Daarnaast heb je ook de werkwoorden affleurer ('aan de oppervlakte komen') en effleurer ('lichtjes aanraken').
Het woord fleur betekent dan ook niet alleen 'bloem', maar ook 'het teerste/fijnste/delicaatste gedeelte' van iets, daarvan afgeleid ook 'het beste of het bovenste gedeelte' en daarmee dus uiteindelijk ook 'het oppervlak'.
Als je iemands huid maar lichtjes aanraakt, kan dat een heftige reactie veroorzaken in de vorm van kippenvel. Iets vergelijkbaars geldt voor plantjes als kruidje-roer-me-niet waarvan de blaadjes zich plotseling sluiten bij een aanraking. En zo kan iemand in figuurlijke zin ook lichtgeraakt zijn als hij of zij overgevoelig is.
volgende keer:
zoeken we de leidraad in mythologische verhalen...
zich van zijn stuk laten brengen
('zich laten demonteren')
De uitdrukking roept bij de makers van de Franse Donald Duck (le journal de Mickey) kennelijk dezelfde associatie op als bij mij: je laten demonteren als een kast van IKEA, pardon IDÉA, want je mag natuurlijk geen directe reclame maken in zo'n wijdverspreid tijdschrift. Maar je moet hier bij monter niet denken aan 'uit elkaar halen' maar aan monter un cheval ('te paard gaan'). In die context betekent démonter letterlijk 'uit het zadel werpen' en daarvan is weer de figuurlijke betekenis 'zich van zijn stuk laten brengen' afgeleid. Als iemand démonté is kan dat ook 'onthutst', 'ontmoedigd' of 'uit het veld geslagen' betekenen. Misschien ben je dat ook wel als je de hele route door een IKEA-winkel hebt doorlopen en nog steeds niet weet wat je moet kopen. Nou ja, je kunt altijd nog gaan voor de Zweedse gehaktballetjes...
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans iemand die heel lichtgeraakt is?
naar hartenlust
('heel zijn zat')
Nou, begin er maar aan. Ik denk dat ik niet verder dan een hoekje zou komen, maar voor sommigen is het misschien het paradijs dat je zo veel je hartje begeert mag eten. Wij kennen soûl in dezelfde betekenis als ivre, 'dronken' dus. Maar oorspronkelijk betekende soûl 'verzadigd'. Toen ik nog in Brabant woonde, noemden we iemand die dronken was ook 'zat'. En als we dan bij onze Duitse vrienden in Dortmund kwamen, moesten we altijd een beetje gniffelen als een van hen na de maaltijd zei Ich bin satt, want ook in het Duits heeft dit woord zijn oorspronkelijke betekenis van 'verzadigd' behouden, terwijl dus in het (Brabants) Nederlands en het Frans de betekenis is verschoven naar 'verzadigd van alcoholische dranken'. Behalve dan in de uitdrukking tout son soûl waarbij niet meteen aan dronkenschap wordt gedacht, maar aan een volledige overgave aan iets zonder dat iemand een grens aangeeft anders dan je eigen behoefte of lust.
volgende keer:
gaan we met Donald Duck naar IKEA...
de hete aardappel doorschuiven
('de hete aardappel in de maag splitsen')
De cartoon dateert nog uit de tijd van president Hollande. Toen premier Manuel Valls twee ministers verving, kreeg François Rebsamen, de nieuwe minister van arbeid, de hete aardappel van de werkloosheid toegeschoven. Er wordt hem dan ook sterkte toegewenst. En dat is precies wat de uitdrukking inhoudt: iets waarvan je graag bevrijd bent, snel van je afschuiven. En we hebben het als kind misschien allemaal wel een keer ervaren, als we een te hete aardappel zonder blazen in de mond hebben gehad. Een pas gekookte aardappel blijft namelijk erg lang heet omdat hij zoveel water bevat. Heb je zo'n hete aardappel in de hand, dan laat je hem uiteraard snel los en wil je de vloer niet vuil maken, dan geef je hem snel door aan de buurman, in de hoop dat hij er iets mee kan...
De uitdrukking is in onze beide talen terechtgekomen via het Amerikaans Engels, waar al in de negentiende eeuw de uitdrukking to drop like a hot potato bestond voor 'snel van iemand of iets afkomen'. In Amerika liet je de aardappel dus wel gewoon uit je handen vallen in plaats van een ander ermee op te zadelen...
volgende keer:
Hoe zeg je 'naar hartenlust' in het Frans?
zuiden / midden
Als je de Thalys neemt, is dit het laatste station voor Parijs, het grootste station midden in Brussel, dat dus Brussel-Midden heet. Niet dus. In Brussel zijn alle aanduidingen tweetalig, dus één bord verder zul je 'Brussel-Zuid' lezen. Het onooglijke Brussel-Centraal (Bruxelles-Central) ligt onder de grond en ben je al gepasseerd als de trein stopt in Bruxelles-Midi. Toch gebruiken veel van mijn leerlingen het woord midi in de betekenis 'midden': volgens hen betekent dans le midi 'in het midden' (au milieu, dans le centre) en niet 'in het zuiden', de werkelijke betekenis van het woord. Dit komt door de toevallige klankovereenkomst van het Franse en het Nederlandse woord. Bovendien is midi ook wel degelijk de aanduiding voor 'middag' waarbij zelfs de eerste drie klanken overeenkomen. En als je dan ook nog eens bedenkt dat er nog een ander woord voor 'zuid' is dat ook lijkt op het Nederlandse woord (sud), dan is de verwarring begrijpelijk.
Om dezelfde reden zijn veel leerlingen er aanvankelijk van overtuigd dat dimanche 'dinsdag' is en niet 'zondag' en dat mardi 'maandag' is en niet 'dinsdag', zeker als ik dat laatste woord in een studiewijzer afkort als ma.
Als je net een taal gaat leren, kan je eigen taal je nog vaak in de weg staan en laat je je door toevallige klankovereenkomsten gemakkelijk van de wijs brengen.
Maar waarom is midi dan eigenlijk een andere aanduiding voor 'zuid' ? Wel, om precies twaalf uur, het middaguur midi, staat de zon - althans op het noordelijk halfrond - precies in het zuiden. Vandaar dus...
volgende keer:
gaan we de hete aardappel doorschuiven.
