met een sisser aflopen
('in/als een vissenstaart eindigen')
Voor deze uitdrukking sta ik eerst even stil bij de Griekse en Noord-Europese mythologie. In die eerste waren sirenen halfgodinnen met het hoofd van een vrouw en het lichaam van een vogel die door hun gezang zeelieden het hoofd op hol konden brengen. Het Franse woord sirène gaat echter terug op de Noord-Europese variant: bovenlichaam vrouw, onderlichaam vis, juist de zeemeermin. Als je die twee een beetje door elkaar haalt, dan kun je je misschien een (heteroseksuele) zeeman voorstellen die in de ban raakt van het gezang van een sirene, vol verlangen naar het gezang en andere zaken overboord springt en naar haar toezwemt om dan tot zijn leedwezen te constateren dat ze weliswaar een zeer verlokkelijke bovenkant heeft, maar dat dat niet geldt voor haar onderlichaam.
De Romeinse schrijver Horatius vergeleek een kunstwerk dat niet helemaal coherent en harmonieus was ook al met een zeemeermin: desinit in piscem mulier formosa superne. Het heeft de bovenkant van een prachtige vrouw, maar de onderkant van een vis.
Als nu iets 'in/als een vissenstaart eindigt' betekent dat dus dat iets veelbelovends uiteindelijk teleurstellend afloopt.
Er bestaat overigens nog een andere uitdrukking in het Frans met een vissenstaart, nl. faire une queue de poisson (lett. 'een vissenstaart maken') en dat, verwijzend naar de slingerende beweging die een vis met zijn staart maakt, staat voor iemand afsnijden in het verkeer.
volgende keer:
Wat is 'apengeld'?
wij/zij zijn ook niet op ons achterhoofd gevallen /wij/zij zijn niet gek
('je moet de kinderen van de Lieve Heer niet voor wilde eenden aanzien')
De kinderen van de Lieve Heer, dan zijn wij allemaal, wij stervelingen, in ieder geval die mensen die die naam waardig zijn, goed denkend, respectvol voor hun naasten. De wilde eenden zijn volgens de uitdrukking volslagen hersenloze gevleugelde wezens die alle kanten opvliegen. Daar zou je nu natuurlijk over kunnen discussiëren en ook over de specifieke vogelkeuze in de uitdrukking. Waarom de dode mussen of kippen zonder kop niet en de wilde eenden wel zijn verkozen, blijft vooralsnog een raadsel.
volgende keer:
Hoe loopt iets in het Frans met een sisser af?
een incestueuze familie
('een kachelpijpfamilie')
Wij kennen de familie Flodder en zo heb je in Frankrijk de familie Kachelpijp, maar die is van een andere orde. Het gaat hierbij om incestueuze families, wat op het plaatje wel tot het uiterste gedreven wordt: de man suggereert een relatie tussen de broer en de dochter van de vrouw, waarop zij antwoordt dat ze met haar vader gaat trouwen. Het is misschien een wat vulgaire en in ieder geval nogal plastische uitdrukking en je hoeft alleen maar te denken aan hoe vroeger inderdaad kachelpijpen werden bevestigd: daarbij moesten verschillende buizen in elkaar worden geschoven. En zoals Flodder ook de naam van een film is, zo is La famille tuyau de poêle ook de titel van een toneelstuk van Jacques Prévert, waarin een op het eerste gezicht keurige bourgeoisfamilie allerlei overspelige en incestueuze relaties blijkt te hebben onderling en met hun personeel.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans: 'Zij/Wij (enz.) zijn ook niet op ons achterhoofd gevallen. / Wij zijn niet gek!' ?
met zorg uitkiezen/selecteren
('op het luik sorteren')
In sommige middeleeuwse stadjes zoals Pérouges vind je ze nog: winkels met uitklapbare uitstalluiken, waarop te verkopen producten zoals fruit en andere koopwaar zorgvuldig uitgestald kon worden. En toch heeft het woord volet ('luik') een andere herkomst. Aanvankelijk was het de benaming voor een stuk stof dat zo dun was dat het gemakkelijk in de wind weg kon vliegen (voleter, 'fladderen, heen en weer vliegen'). Deze fijne stoffen werden gebruikt om bijvoorbeeld granen in te zeven en die zeven werden vervolgens zelf volets genoemd. Later werd het woord ook gebruikt voor houten planken waarop vrouwen erwten en bonen sorteerden en de stap van die sorteerplanken naar de uitstalluiken op de foto is een logische. Tegenwoordig wordt volet vooral gebruikt in de betekenis 'luik', ook wanneer dat niets meer met uitstallen van producten te maken heeft. Luiken waarmee je het zonlicht buiten houdt, heten ook volets.
En de uitdrukking trier sur le volet (lett. 'sorteren op de (uitstal)plank') wordt nu gebruikt bij iedere strenge selectie, ook bijvoorbeeld in het geval van genetische manipulatie. Zo zie je maar hoe de betekenis van woorden kan evolueren...
volgende keer:
Wij kennen de familie Flodder, maar wie kent de familie Kachelpijp?
geloof - lever - keer
Dit is foie gras, de omstreden vervette ganzen- of eendenlever. De drie woorden foi, foie en fois spreek je hetzelfde uit. La foi en la fois zijn allebei vrouwelijk, le foie is mannelijk en betekent 'lever'. La foi is in eerste instantie 'het geloof' zoals in la foi chrétienne ('het christelijk geloof') of la foi musulmane ('het moslimgeloof'). Je kunt ook de bonne foi ('te goeder trouw') of de mauvaise foi ('te kwader trouw') zijn, of digne de foi ('betrouwbaar', lett. 'vertrouwen waardig'). Je kunt foi en l'avenir hebben ('vertrouwen in de toekomst, geloven in de toekomst') of in jezelf: avoir foi en soi-même. Een fois is een 'keer, maal'. Het komt ook voor in allerlei samenstellingen zoals une bonne fois ('eens en voor altijd'), autrefois ('vroeger', lett. 'een andere keer') à la fois ('tegelijk') en quelquefois ('soms', lett. 'enkele keren').
volgende keer (la prochaine fois):
Hoe kies je iets met zorg uit in het Frans?
de sigaar zijn / zich laten belazeren
('hem in de baba hebben')
Dit is dus een baba au rhum, een in rum en stroopwater gedrenkte brioche die vaak geserveerd wordt met banketbakkersroom, vanillesaus of -ijs, een typisch Frans toetje. Onlangs at ik in een Italiaans restaurant in Marseille een variant die gedrenkt was in limoncello, en die was ook niet te versmaden. De opmerkzame lezer weet dat een van de legerkampen rond het dorpje van Astérix en Obélix ook Babaorum heet (je spreekt dat exact hetzelfde uit als baba au rhum [babba-oo-rom], naast Petibonum (petit bonhomme, 'klein ventje') en Tartopum (tarte aux pommes, 'appeltaart'). Maar behalve naar het toetje verwijst het woord baba ook naar het vrouwelijk geslachtsdeel en als je 'hem' daarin hebt (net als trouwens in de variant l'avoir dans le cul, 'hem in je kont hebben', een kwestie van persoonlijke voorkeur misschien), dan kun je je behoorlijk genaaid voelen...
volgende keer:
Is het foi, foie of fois gras?
als een nachtkaars uitgaan / op niets uitdraaien
('als penswater verdwijnen')
Dit is een boudin, maar als je die uitperst zal er eerder bloed uit komen dan water. L'eau de boudin (lett. 'bloedworstwater') is echter het water waarin ingewanden werden gewassen, in het Nederlands ook wel 'penswater' geheten. De pens en de darmen werden gewassen in water dat niet voor consumptie bestemd was en de overgebleven velletjes werden gebruikt om (bloed)worsten mee te maken. Het penswater verdween in de goot.
Toch zijn er ook mensen die beweren dat het wel degelijk om het 'bloedworstwater' zelf gaat, namelijk het water waarin de worst gekookt werd en waar je vervolgens niets mee deed.
Tenslotte - het wordt er allemaal niet smakelijker op - zijn er deskundigen die erop wijzen dat het woord boudin uiteindelijk afkomstig is van de wortel bod waarmee de buik of de navel en in de zestiende eeuw ook het mannelijk lid werd aangeduid. L'eau de boudin zou dan staan voor de afscheidingen van deze lichaamsdelen (niet van de navel uiteraard), zoals urine of diarree. Hoe dan ook, bon appétit ! Nee, die eetlust gaat inderdaad als een nachtkaars uit...
volgende keer:
blijven we even in 'culinaire' sferen en zijn we weer de sigaar...
