de weg kwijt zijn / met zijn hoofd ergens anders zijn
('in het westen zijn')
Wij kunnen buiten westen raken, maar dan ben je je hele bewustzijn kwijt. In het Frans kun je nog in het westen zijn, maar dan ben je weliswaar bewust, maar toch de kluts kwijt, zoals zo vaak professor Zonnebloem in de Kuifje-albums.
De uitdrukking is pas eind twintigste eeuw in het Frans verschenen en is waarschijnlijk een aanpassing van het Engelse to go west wat in de Eerste Wereldoorlog betekende dat je ging sterven of gedood worden. Op haar beurt kwam die uitdrukking weer uit het Engelse slang waarbij het betekende dat je veroordeeld werd tot de strop. Bij de oversteek over het Kanaal is de betekenis van de uitdrukking afgezwakt van dood naar een staat van versuftheid, door vermoeidheid of onoplettendheid. Waar wij zeggen 'ik lette even niet op, ik was met mijn hoofd ergens anders' zou je in het Frans kunnen zeggen j'étais à l'ouest.
volgende keer:
behandelen we een verwarrende woordfamilie...
elkaar in de haren vliegen / elkaar de hersens inslaan / als viswijven tekeergaan
('elkaar de knot kroezen')
Alleen de laatste uitdrukking 'als viswijven tekeergaan' heeft dezelfde seksistische lading als de Franse uitdrukking van vandaag. In het Engels spreekt men van een cat fight waarbij het beeld opgeroepen wordt van katten die met hun klauwen uithalen en flink krabben. Maar de uitdrukking hoeft niet alleen te slaan op vrouwengevechten, het kan ook gebruikt worden voor hevige conflicten op allerlei gebied. Het woord chignon (nu 'knot') betekende in de twaalfde eeuw (toen nog chaignon) 'nek', maar kwam van het Latijnse catena/catenio ('ketting, keten'), misschien omdat de nek een keten van wervels was, maar ook omdat een gevangene aan de nek geketend werd. Vervolgens werd het woord gecontamineerd door tignon dat werd gebruikt voor in de nek opgestoken haar en zo ontstond in de achttiende eeuw het woord chignon.
In de westerse wereld waren het lange tijd (totdat enkele jaren geleden de hipsters verschenen) alleen vrouwen die hun haar opstaken in een knot en als twee vrouwen elkaar in de haren vlogen, bleef van dat netjes opgestoken haar natuurlijk niets dan een verwilderde bos over.
Dan nu naar het werkwoord crêper, waarvan je in het woordenboek als eerste betekenis 'kroezen' vindt, maar ook 'touperen'. Het gaat hierbij om het voller maken van haar door met een kam of borstel trekkende bewegingen te maken. Het resultaat van een crêpage de chignon deed kennelijk denken aan het resultaat van een niet al te geslaagd toupeerproces...
volgende keer:
we go West...
er slecht aan toe zijn
('slecht in punt zijn')
Het gaat inmiddels veel beter met haar, maar in januari 2017 werd deze jonge zeehond gered door een zeehondencentrum in Zuid-West-Frankrijk. Op de foto is ze inmiddels 11 kilo aangekomen en kan ze zich weer aan de rand van het bassin vasthouden.
Het woord point ('punt') in de uitdrukking kan allerlei betekenissen hebben. In dit geval moet je denken aan een markeringspunt, een markering die een bepaalde positie aangeeft. Zo is een steak à point ('medium steak') tot een zeker punt gegaard en al in de twaalfde eeuw bestond de uitdrukking en bon point voor 'in goede conditie'. Daarvan is het woord embonpoint voor 'buikje' afgeleid. Hoe anders wordt daar tegenwoordig tegenaan gekeken...
In de vijftiende eeuw verscheen de grammaticaal minder duidelijke constructie bien en point dat in het moderne Frans niet meer bestaat. Zijn tegenhanger mal en point is echter nog wel gangbaar om een slechte conditie uit te drukken.
volgende keer:
vliegen we elkaar in de haren...
zijn hand overspelen / te hoog mikken
('de boot / muilezel laden')
Voor degenen onder u wier Grieks niet meer is wat het is geweest: 'dus... om te voorkomen dat we op de rotsen te pletter slaan, vervoeren we ze'. Dit zijn woorden die uitgesproken werden door de Griekse premier Tsipras in het kader van de steeds strengere bezuinigingseisen van de eurogroep. Het moge duidelijk zijn dat wanneer je een boot (of een muilezel) te zwaar belaadt, deze geen meter meer vooruit zal komen en dat je dus je ambities zult moeten matigen. Il ne faut pas charger la barque/mule is zo'n aansporing tot matiging. Het werkwoord charger heeft net als charrier op zichzelf ook al de betekenis 'overdrijven' aangenomen. Overigens kan de uitdrukking charger la mule in de wielerwereld ook betekenen dat je (zonder dat als coureur te weten uiteraard) illegale substanties tot je hebt genomen om je prestaties te verbeteren...
volgende keer:
zijn we er slecht aan toe...
bijzondere borden: Carla Bruni
Het zou natuurlijk te mooi om waar geweest zijn als deze jumelage ('stedenband' wat een beetje een bijzondere naam is voor een dorpje van 350 inwoners, maar goed...) al tot stand zou zijn gekomen voordat de Italiaans/Franse fluisterzangeres Carla Bruni in het huwelijk trad met de Franse president Nicolas Sarkozy. De jumelage tussen het dorp in de Cantal en het Italiaanse Bruni is aangegaan in 2010 om een hommage te brengen aan de nieuwe première dame van Frankrijk. Was Carlat dan een uitgesproken republikeinengemeente die de rechtse president een warm hart toedroeg? Ik heb het even nagezocht en vond tot mijn verbazing dat de toenmalige burgemeester van de PCF (Parti communiste français) was. Er was dus in ieder geval geen sprake van partijpolitiek. Misschien zijn ze er gewoon dol op fluisterzangeressen...
volgende keer:
overspelen we onze hand...
onderwijzer(es)
('instituteur/institutrice')
A.s. woensdag zouden de Nederlandse onderwijskrachten weer in staking gaan, o.a. omdat de basisschoolleraren niet meer gekort willen worden en hetzelfde salaris als hun collega's in het voortgezet onderwijs willen krijgen, die - ik heb het even over mijn eigen ervaring - ieder weekend en grote delen van de vakantie gewoon blijven doorwerken en iedere week zo'n 200 leerlingen voor hun neus krijgen, maar de acties zijn voorlopig van de baan.
In Frankrijk worden onderwijzer(es)s(en) al jarenlang gekort, maar dan in taalkundige zin. Hun functieaanduiding is ook nogal een tongbreker. Probeer maar eens een paar keer achter elkaar snel instituteur - institutrice uit te spreken. Aangezien Franstaligen sowieso dol zijn op het afkorten van woorden (on va manger au restau de la fac ? - D'ac ! voor restaurant, faculté en d'accord), hebben de meeste Fransen het dan ook over een instit (waarbij je de laatste t uitspreekt). Dat is bijvoorbeeld ook te zien op de plaatjes van een nationale campagne over de veelzijdigheid van het beroep van onderwijzer(es), waarvan je hier twee voorbeelden ziet: 'onderwijzer(es): een veelzijdig beroep. Kapster: Laten we eens kijken waar dat schatje naartoe is gelopen...' en 'Handschoenenaantrekker: En hoeveel vingers heb je nou?'
Overigens worden ook onze Franse collega's in het voortgezet onderwijs al jarenlang (af)gekort. Haast niemand heeft het over professeurs, maar over profs, niet te verwarren met het Nederlandse profs dat een afkorting is van professionals. Die heten in Frankrijk pros...
volgende keer:
Kent u Carla Bruni nog?
chausse - chaussé - chaussée - chausse-pied - chausse-trappe - (se) chausser - chaussette - chausseur - chausson - chaussonnier - chaussure - (se) déchausser - (se) rechausser
Wat hebben een schoen, een appelflap en een wegdek met elkaar te maken? Nou, over dat wegdek zijn niet alle taalkundigen het eens (daarover later), maar alle andere woorden zijn te herleiden naar het (volks)Latijnse calcea/calceus dat 'schoen' betekende. Het daarvan afgeleide chausse ging in het Oud-Frans aanvankelijk 'beenbekleding' betekenen. Een van de vroegere woorden voor 'broek' was dan ook une paire de chausses. Tegenwoordig wordt het woord chausse o.a. gebruikt in de betekenissen 'filterzak' en 'afvoerbuis (van de w.c.)'. Het gaat dus om het omhullen van voeten en/of (onder)benen en het werkwoord chausser betekende dan ook 'schoeien'. Tegenwoordig kun je chausser in verschillende betekenissen gebruiken, bijvoorbeeld om aan te geven dat een schoen goed of slecht past: cette chaussure chausse mal ('deze schoen past niet goed'), maar ook voor het aantrekken van schoenen of andere accessoires (chausser ses skis, 'zijn ski's onderbinden', chausser ses sandales, 'zijn sandalen aantrekken' of chausser ses lunettes, 'zijn bril opzetten'). Se chausser kan naast 'zijn schoenen aantrekken' ook betekenen 'zijn schoenen betrekken bij (+ firma bijvoorbeeld) of 'schoenen kunnen vinden': elle a du mal à se chausser, 'zij vindt moeilijk passende schoenen'.
Van dat werkwoord zijn de woorden chaussure ('schoen', letterlijk eigenlijk 'schoeisel', maar daarnaast ook 'schoenhandel' en 'schoenenindustrie') en chaussette ('sok') afgeleid. Ook een chausse-pied ('schoenlepel') en zelfs chausse-trappe ('vangkuil, valstrik, voetangel') hebben een vorm van het werkwoord in zich.
Een chausson is een slof of een pantoffel en een chaussonnier ('pantoffelfabrikant') vervaardigt ze. De chaussons aux pommes (zie foto) worden echter door de boulanger-pâtissier vervaardigd en zijn door hun vorm naar de slof vernoemd. In het Nederlands hoor je naast 'appelflap' ook wel eens 'appelslof'.
Als je je schoenen kunt aantrekken, kun je ze natuurlijk ook uittrekken ((se) déchausser). Ook als bijvoorbeeld een tand losraakt, kun je het hebben over het se déchausser van die tand en het kan ook betekenen dat iets 'bloot komt te liggen'. Daarna kun je de schoenen natuurlijk weer opnieuw aantrekken ((se) rechausser). Dit laatste werkwoord kan overdrachtelijk ook betekenen dat je je auto van nieuwe banden voorziet, een tandwiel van nieuwe tanden voorziet of een muur herstelt.
En dan komen we bij het betwiste chaussée voor wegdek. De meeste taalkundigen brengen dit woord ook in verband met het Latijnse werkwoord calceare (in het Frans dus chausser), in de betekenis 'van uitstulpingen/straatstenen/een talud voorzien' en daarmee past het dus ook in dezelfde woordfamilie. Door anderen wordt het echter in verband gebracht met calx, calcis ('kalk(steen)').
Zou zelfs de marechaussee dan in verband te brengen zijn met een schoen en een appelflap? Misschien iemand die verantwoordelijk is voor verkeer- en waterstaat, voor zee- (mer), water- (une mare is een 'poel') en landwegen (chaussée, 'wegdek')? Nee, dat zou volksetymologie zijn. Maréchaussée komt namelijk van maréchal ('maarschalk') en dat woord is uit het Frankisch (Germaans) overgenomen, overigens aanvankelijk als maréchal-ferrand ('hoefsmid'). Een maarschalk was in de Middeleeuwen verantwoordelijk voor de paarden...
volgende keer:
Binnenkort gaan de onderwijsgevenden weer staken omdat ze niet meer (af)gekort willen worden...
