français de la rue : enculé

'Je bent maar een klootzak!'
'En jij bent een schobbejak!'

lul, klootzak / oneerlijk, onbetrouwbaar

Toen president Chirac ooit op bezoek was op het Binnenhof, plaatste de Volkskrant een foto op de voorpagina van Chirac en premier Wim Kok. Het onderschrift moest zijn 'Premier Kok en le président Chirac' waarbij het lidwoord dus cursief gedrukt moest worden. Daarom stond er voor de drukker de code cu klaar: 'Premier Kok en cule président Chirac'. Dat leverde echter als resultaat op 'Premier Kok encule président Chirac'. Gelukkig wist mijn broer op tijd in te grijpen. Hoewel de Fransen doorgaans minder snel gechoqueerd zijn door seksuele toespelingen dan hun anglosaksische partners, is het de vraag hoe ze gereageerd hadden op de boodschap op de voorpagina van een van de meest gerenommeerde Nederlandse kranten dat de Franse president door de Nederlandse premier van achteren genomen werd. Want dat betekent het woord enculer letterlijk: en ('in') + cul ('kont'). 

Het daarvan afgeleide bijvoeglijk en zelfstandig naamwoord betekent 'oneerlijk/onbetrouwbaar' en gewoon 'lul/klootzak'. En dat laat een Fransman zich uiteraard niet zeggen...

volgende keer:
zijn we een dief van onze portemonnee...

branler dans le manche

dansen/balanceren op het slappe koord / niet stevig zijn / instabiel zijn
('bewegen/wankelen in de steel')

Het is wel een beetje oppassen met het woord branler (lett. 'wankelen, heen en weer gaan') in het Frans, want het wordt al snel opgevat als 'aftrekken', zeker als het wederkerend wordt gebruikt. Met het woord manche ('steel') erbij is de associatie al snel gemaakt. Maar dan is het voorzetsel dans ('in de steel') natuurlijk niet logisch...

Denk echter aan tuingereedschap als een spade of een hark waarbij een metalen deel is bevestigd aan een houten steel. Als dat metalen deel losraakt, gaat het eerst heen en weer bewegen voordat het definitief van de steel losraakt. In de zeventiende eeuw werd deze uitdrukking nog alleen gebruikt voor voorwerpen die niet stevig vast zaten, maar van lieverlee werd het ook steeds meer gebruikt voor instabiele personen...'

volgende keer:
bespreken we als de sodemieter een klote-uitdrukking...

un de ces quatre

vandaag of morgen
('een van deze vier')

Het gaat niet om een van deze vier mensen op het bankje, maar om een van deze vier ochtenden: un de ces quatre matins, in de betekenis 'een van de vier komende ochtenden (dagen)'. Het getal 'vier' wordt in Franse uitdrukkingen vaak gebruikt om een gering aantal aan te duiden. Misschien omdat we vier ledematen hebben, of vier seizoenen, of vier windrichtingen. Zo kennen we ça vaut quatre sous (lett. 'dat is vier stuivers waard'), c'est à quatre pas (lett. 'dat is vier stappen'), lui dire ses quatre vérités ('íemand eens goed de waarheid vertellen', lett. 'hem zijn vier waarheden zeggen'). En zo duidt un de ces quatre dus een kleine maar onbepaalde hoeveelheid dagen aan: vandaag of morgen.

volgende keer:
balanceren we op het slappe koord...

ça en jette

dat springt eruit / dat zet zoden aan de dijk
('dat gooit wat')

Er wordt in deze uitdrukking niet gegooid met een fles, zoals op het plaatje, maar misschien wel met de inhoud ervan. Het is namelijk een verkorte versie van jeter son jus ('zijn sap/jus gooien'). Daarbij moeten we niet al te letterlijk denken aan jus d'orange of vleesjus, hoewel... het gaat om de essentie van iets, de essence (extract), het wezen. Jeter son jus betekende aan het begin van de twintigste eeuw 'er heel goed uitzien / allure hebben / heel elegant zijn'. Je laat het mooiste van jezelf zien, zoals de jus/het sap ook het beste extract is van het vlees of de vrucht die je eet. En dat gooi je als het ware in het gezicht van je medemens, die helemaal verbouwereerd is door je bijzondere verschijning. De betekenis heeft zich vervolgens uitgebreid van de verschijning van een persoon tot iedere zaak die in positieve zin opvalt, verbaast of een groot effect veroorzaakt.

volgende keer:
volgt vandaag of morgen... 

le marchand de sable est passé

het zandmannetje / Klaas Vaak is voorbijgekomen
('de zandverkoper is voorbijgekomen')

Vannacht duurde het een behoorlijk aantal uren voordat Klaas Vaak voorbijkwam, omdat ik lag te tobben hoe het verder moest met mijn klassen nu ik nog aan het herstellen ben van mijn verblijf op de intensive care...

Deze sprookjesachtige figuur die op veel plekken in Europa 's nachts met name kinderen zand in de ogen strooit om ze in slaap te brengen, liet het vannacht dus even afweten. 

In de achttiende eeuw zei men avoir du sable dans les yeux ('zand in je ogen hebben') als men slaap had, omdat je een prikkend gevoel in je ogen kan krijgen als je heel vermoeid bent. Een eeuw eerder bestonden al de verhalen over de man die iedere nacht langskwam om kinderen zand in de ogen te strooien om ze in slaap te krijgen. 

volgende keer:
gaan we gooien en smijten...

filer à l'anglaise

er stiekem tussenuit knijpen / met de noorderzon vertrekken
('weggaan op zijn Engels')

Uit verschillende uitdrukkingen blijkt een eeuwenoude rivaliteit of zo je wilt vijandschap tussen Engelsen en Fransen. Zo is French disease een aanduiding voor een SOA. De uitdrukking van vandaag bestaat in beide talen, maar beiden zetten elkaar in het beklaagdenbankje: waar de Fransen het hebben over filer à l'anglaise zeggen de Engelsen to take a French leave. In beide gevallen wordt misschien verwezen naar pensiongasten die hun kamer stiekem verlaten zonder te betalen. Maar minder bevooroordeelde taalkundigen brengen het anglaise ook wel in verband met anguille ('aal, paling'). Maar de rivaliteit tussen beide culturen is toch waarschijnlijker. Zo werd in de zestiende eeuw een schuldeiser ook un Anglais genoemd en als zo'n schuldeiser in de buurt was, was dat natuurlijk een goede reden om je (stiekem) uit de voeten te maken...

volgende keer:
ontmoeten we Klaas Vaak...

panneaux insolites : plus de banquise, moins de banquiers

 

meer pakijs, minder bankiers

Hoewel de gilets jaunes ('gele hesjes') beweging is ontstaan naar aanleiding van het voornemen van de Franse regering om de prijs voor fossiele brandstoffen te verhogen, is er in Frankrijk ook wel degelijk bezorgdheid over de opwarming van het klimaat, getuige dit opschrift op een muur. Het woordspel banquise/banquiers verdwijnt in de Nederlandse vertaling. Banquise is 'pakijs', banquiers betekent 'bankiers'. Terwijl de bankiers hun zakken vullen, moeten we met lede ogen aanzien dat het poolijs steeds sneller smelt, waarmee zich een klimaatramp aandient van ongekende orde...

volgende keer:
gaan we er op zijn Engels van door...