machinist - conducteur
Spreek de man die in een Franse trein je kaartje komt knippen niet aan met Monsieur le conducteur. Hij zal je meewarig aankijken. Soms nemen we woorden verkeerd over uit een andere taal. Dat is bijvoorbeeld gebeurd met het woord conducteur dat in het Frans niet de benaming is voor de conducteur, maar voor de machinist en voor bestuurder in het algemeen. Het woord is verwant met het werkwoord conduire ('besturen'). Degene die je kaartje komt controleren, heet een contrôleur. Logisch, toch? En hoe zit het dan met een machiniste, want dat woord bestaat ook in het Frans. Wel, behalve misschien bij de Belgische spoorwegen, werkt die niet in de trein, maar in het theater. Het is namelijk de aanduiding voor een toneelmeester, degene die zorgt dat alle rekwisieten op hun plaats staan en die er in vroeger tijden voor kon zorgen dat een deus ex machina de goede afloop van een stuk kon forceren...
volgende keer:
zijn we ergens kind aan huis...
een ruk aan de teugel geven / weer aan de slag gaan (met frisse tegenzin)
Bij een collier denken wij meteen aan een gouden of een parelketting en de uitdrukking roept dan misschien ook het beeld op van een crimineel die plotseling een onschuldige dame van haar halsketting berooft door die hardhandig van haar hals te rukken. Maar het woord collier staat voor alle halskettingen, dus ook voor een hondenketting en in de uitdrukking van vandaag over een paardentuig ofwel gareel. Eeuwenlang waren paarden lastdieren die zware karren en wagens moesten trekken in de achttiende eeuw stond het gareel, de collier, dan ook symbool voor zwaar werk, waarvoor je je flink schrap moest zetten. Je mag er dan in eerste instantie misschien niet zo'n zin in hebben, maar ja, soms moet je even een ruk aan de teugel geven om weer verder te komen. Varianten van de uitdrukking die je ook vaak tegenkomt, zijn donner un dernier coup de collier: nog even een laatste zetje om een hobbel te overwinnen en reprendre le collier voor 'weer aan de slag gaan' (met een lastige klus dus).
volgende keer:
Waarom is een conducteur geen conducteur in het Frans?
een geveltoerist
('een klim-in-de-lucht')
Onlangs won Tjeerd Royaards een prijs voor zijn werk, waaronder de cartoon 'goede migrant - slechte migrant' over de Franse 'Spiderman', de Afrikaanse vluchteling die een jongetje redde die aan een balkon hing. Prompt kreeg hij van president Macron een permanente verblijfsvergunning. De grens tussen held en verschoppeling is soms maar een kleine...
Wat wij een geveltoerist noemen, iemand die via de buitenkant van een woning of appartementencomplex een huis binnendringt om in te breken, heet in het Frans een monte-en-l'air ('klim-in-de-lucht'). Voor de eigenaar van de flat die plotseling geconfronteerd wordt met zo'n ongenode bezoeker, lijkt de persoon in kwestie dan ook zomaar uit de lucht te komen, net als Spiderman...
volgende keer:
geven we een ruk aan de teugel en gaan we weer aan de slag...
een kleine gebeurtenis die herinneringen uit je jeugd oproept
('een madeleine van Proust')
Voor zover ik weet hebben wij hier in het Nederlands geen uitdrukking voor, maar ik houd me aanbevolen voor suggesties.
Iedereen kent waarschijnlijk wel de Franse cakejes die je zelfs in alle automaten op de metrostations en het Gare du Nord kunt vinden, of - veel lekkerder - bij de pâtisseries en waarschijnlijk zijn de meesten van u ook wel bekend met de Franse gewoonte om koekjes, cakejes en zelfs croissants in de koffie of de thee te dopen. Dat laatste is wat de hoofdpersoon Marcel in Prousts lijvige meerdelige werk À la recherche du temps perdu doet: op bezoek bij zijn tante Léonie doopt hij een madeleine in de thee en de geur- en smaaksensatie daarvan roept ineens allerlei jeugdherinneringen op. En dat zijn er nogal wat, getuige de vele honderden bladzijden van 'Op zoek naar de verloren tijd', zijn meesterwerk.
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans een 'geveltoerist' ?
buitensporig, excessief
('buitenmatig')
Deze winkel voor damesschoenen, -kleding, -tassen en -accessoires in Saumur noemt zichzelf outre mesure. Dat zou erop kunnen duiden dat ze grote maten verkopen, maar misschien slaat het wel op de grote maat van de winkel zelf.
Het Franse woord outre komt van het Latijnse ultra dat 'verder weg' betekent. We kennen het vooral in de woorden en outre ('bovendien') en in de départements d'outre-mer (DOM), de 'overzeese departementen', zoals Frans Guyana, dat ik onlangs nog met een bezoek heb mogen vereren. Outre mesure betekent dus letterlijk 'verder dan de maat'. Maar mesure heeft sinds de elfde eeuw ook de afgeleide betekenis van 'matigheid, gematigdheid, norm'. Het hoeft dus niet per se naar een precieze lengtemaat te verwijzen en zo komt outre mesure dus ook aan zijn betekenis 'mateloos, buitensporig, bovenmatig'. Waarschijnlijk heeft de winkel dus enige ironie willen toepassen door een term die eigenlijk een negatieve bijklank heeft juist om te draaien: in deze bovenmatig grote winkel kun je je mateloos toegeven aan je buitensporige koopneigingen...
volgende keer...
dopen we een koekje in de thee.
De slager keurt niet zijn eigen vlees
('men kan niet tegelijk rechter en (klagende) partij zijn')
Dit wordt de overheid en grote bedrijven nog wel eens verweten: dat ze geen onafhankelijke onderzoekscommissie instellen als er iets fout is gegaan. Een slager die zijn eigen vlees keurt, is per definitie niet te vertrouwen. De Franse uitdrukking gaat terug op een Latijnse: Aliquis non debet esse judex in propria causa, quia non potest esse judex et pars ('iemand moet geen rechter zijn in zijn eigen zaak, omdat men niet rechter en partij kan zijn') en de verkorte vorm Nemo judex in causa sua ('niemand rechter in eigen zaak'), zoals op de sleutelhanger hierboven te lezen is.
Aanvankelijk was dit natuurlijk gewoon een juridische regel die letterlijk op te vatten is. De verbreding naar 'je kunt geen eerlijk oordeel vellen over dingen waar je zelf belang bij hebt' is heel logisch.
volgende keer:
Hoe zeg je 'buitensporig' in het Frans?
uniek, heel bijzonder
('zoals niet twee')
Naast comme pas deux bestaat ook comme pas un en beide uitdrukkingen geven aan dat je van iets geen andere of betere variant aan zou kunnen treffen: zoals er geen tweede is. Geen beter design dus dan Comme Pas Deux. Je kunt het ook toevoegen aan een bijvoeglijk naamwoord. Zo kwam ik in een boek van Didier van Cauwelaert de combinatie confuse comme pas deux tegen, die dan zoiets moet betekenen als 'buitengewoon in de war'.
volgende keer:
Hoe zeg je in het Frans 'de slager keurt niet zijn eigen vlees' ?
