pour un point, Martin perdit son âne

een kat in de zak kopen / wie het onderste uit de kan wil, valt het lid op de neus
('voor een punt verloor Martin zijn ezel')

Er bestaan twee verklaringen voor het ontstaan van deze uitdrukking. De eerste vertelt over twee geestelijken, van wie de ene Martin heette, die elkaar het recht betwistten om de abdij van Sonane (jawel, son âne) te verwerven. Martin zou het proces hebben verloren omdat in de verkoopacte een punt verkeerd geplaatst stond.

De tweede verklaring gaat als volgt: de abt van Asello, in Italië, wilde op de deur van zijn abdij de volgende inscriptie aanbrengen: Porta, patens esto. Nulli claudaris honesto ('Deur, blijf open staan. Blijf voor geen enkel eerlijk/eerzaam man gesloten'). Maar degene die de inscriptie moest aanbrengen, vergistte zich en graveerde Porta, patens esto nulli. Claudaris honesto ('Deur, blijf voor niemand openstaan. Blijf voor een eerlijk/eerzaam man gesloten'), precies het tegenovergestelde dus, door de verplaatsing van een punt. Toen de paus dit nieuws vernam, ontnam hij Martin de zeggenschap over de abdij en gaf deze aan een ander. Hij liet de fout in de inscriptie corrigeren en zou eraan hebben toegevoegd: Uno pro, puncto caruit Martinus Asello ('Voor een punt verloor Martin Asello.'). En aangezien Asello erg leek op asellus dat 'ezeltje' betekent, ontstond hieruit de uitdrukking die we vandaag bespreken. 

Maar er hebben ook andere varianten van de uitdrukking bestaan: in de dertiende eeuw pour un point perdit Gibert son âne, in de vijftiende pour un seul point, Gaubert perdit son église, aan het eind van diezelfde eeuw pour un point perdit Martin son âne, en voor ons misschien nog de meest hoopvolle variant: in de zestiende eeuw: pour un point Baudet perdit son âne...

volgende keer:
wordt een oude man beroofd...

dessins humoristiques : l'attractivité française

de aantrekkelijkheid van Frankrijk:
- geen water in de zomer
- geen benzine in de herfst
- geen elektriciteit in de winter
Maakt laten we niet overdrijven, we 
hebben altijd nog ons gevoel voor humor.

de aantrekkelijkheid van Frankrijk

Hoewel veel toeristen op zoek zijn naar rust en eenvoud, zijn het toch niet zulke aantrekkelijke leuzen: door de opwarming van het klimaat heeft Frankrijk net als ons land een groot droogteprobleem in de zomer. En door de ontwikkelingen in Oekraïne dreigen grote energietekorten. We hebben de afgelopen maanden gezien dat er grote tekorten waren bij de Franse benzinestations en dat de regering buitenlanders aanraadde de auto vlak voor de grens vol te tanken. En hoewel de voorraden voor deze winter inmiddels op orde lijken te zijn, blijven we gewaarschuwd worden voor een energiegebrek in een (koude) winter. Nou ja, croisons les doigts...

volgende keer:
zijn we onze ezel kwijt...

français de la rue : vanne

smakeloze grap

Een vanne is letterlijk een 'schuif, doorlaatklep' of 'deur van een sluis', zoals afgebeeld op het plaatje. Dat die hier ook nog eens pourrie (lett. 'rot, verrot') is, geeft aan dat je het hier figuurlijk moet opvatten. Een vanne is in straattaal namelijk hetzelfde als een blague pourrie (lett. 'een rotte grap'), een pijnlijke grap ten koste van een ander.

volgende keer:
onderzoeken we de aantrekkelijkheid van Frankrijk als land...

être dans les cordes

in zijn element zijn / ergens goed in zijn
('in de touwen zijn')

Bij de touwen denken we nu misschien aan een bokswedstrijd en om iemand in de touwen te krijgen moet je natuurlijk goed zijn in die vechtsport. De uitdrukking komt echter uit de muziekwereld van begin negentiende eeuw toen cordes ook 'muzieknoten, tonen, registers' betekende, waarschijnlijk naar analogie van de cordes vocales ('stembanden'). Je kon toen bijvoorbeeld zeggen la voix de ce chanteur est belle dans les cordes élevées ('de stem van deze zanger is mooi in de hoge noten/de hoge registers'). De betreffende zanger beheerste dan de benodigde techniek om zijn vak naar behoren uit te voeren. Vanuit de zangwereld heeft de uitdrukking zich uitgebreid naar andere (werk)terreinen. Het schijnt overigens dat in Afrika dezelfde uitdrukking eerder betekent dat iemand financiële problemen heeft. Dat is wel schrijnend. Veel Afrikanen kunnen bijzonder goed zingen, maar het levert zelden goed betaald werk op...

volgende keer:
maken we een slechte grap...

aller sur la haquenée des cordeliers

met de benenwagen (en een stok) gaan
('op de hakkenei (telganger) van de Cordeliers gaan')

Als je dit bord tegenkomt, zul je alleen met de benenwagen de rue des Cordeliers kunnen betreden. Om de - overigens niet meer zo vaak gehoorde - uitdrukking te begrijpen, moeten we twee woorden even uitleggen, om te beginnen het woord haquenée. Dit woord verscheen in de veertiende eeuw om een damesrijpaard aan te duiden. Het kreeg vervolgens ook de pejoratieve betekenissen 'knol' en 'grote, sterke, maar onaantrekkelijke vrouw'. Dat helpt nog niet echt de uitdrukking van vandaag te begrijpen. Eerst maar even naar de Cordeliers. De voormannen van de Franse Revolutie Marat en Danton maakten deel uit van de Club des Cordeliers. Die club heette zo omdat ze gehuisvest waren in de oude refter van het klooster van de Cordeliers, een fransiscaner monnikenorde die zo werd genoemd omdat ze een koord met drie knopen om hun middel droegen.
De betekenis van de uitdrukking blijft nog duister, maar we zijn er nog niet. De Franciscaner bedelmonniken gingen te voet met een bedelstaf de straat op. Aan die bedelstaf konden gemakkelijk gamellen (eetnappen) gehangen worden en bovendien konden ze als wandelstok dienen om het evenwicht te bewaren in moeilijk begaanbare straatjes. Zo werd de stok dus als het ware hun 'rijpaard', hun haquenée, of zoals wij zouden kunnen zeggen 'hun benenwagen'. Wie zich nu te voet verplaatst met een stok in de hand, gaat dus sur la haquenée des cordeliers.

volgende keer:
laat even op zich wachten, want ik ga een weekje vakantie houden...

on n'attrape pas les mouches avec du vinaigre

met stroop/honing vangt men meer vliegen dan met azijn
('men vangt geen vliegen met azijn')

De Franse uitdrukking is wat bondiger dan de Nederlandse variant, waarin nog verteld wordt hoe men de vliegen wèl kan vangen. Dat is echter niet altijd zo geweest. Aanvankelijk was de Franse uitdrukking gelijk aan de Nederlandse. Begin achttiende eeuw luidde zij namelijk On prend plus de mouches avec du miel qu'avec du vinaigre, met honing dus en niet met stroop, maar in ieder geval met iets zoets en aangenaams, zoals men dus ook meer van iemand gedaan kan krijgen door hem of haar te verleiden dan door geweld te gebruiken.

volgende keer:
nemen we de benenwagen... met een stok...

faire partie du Gotha

bij de upper ten / tot de happy few behoren
('bij de Gotha horen')

Gotha is een stad in het Duitse Thüringen waar het Saksische hof zetelde. In de jaren zestig van de achttiende eeuw stelde Wilhelm von Rotberg hier een almanak op met de volledige stambomen van het huis van Saksen en de Duitse keizers. Als je in dit boek genoemd werd, gaf je dat een behoorlijke reputatie, zoiets als de Quote 500, maar dan van oud geld. Aan het eind van de negentiende eeuw was de almanak uitgegroeid tot een volledig overzicht van de hele Europese aristocratie, verdeeld over drie delen en duizend bladzijden. Wie hierin stond behoorde dus tot de Europese elite. In 1944 verscheen de laatste editie, maar de uitdrukking is gebleven.

volgende keer:
proberen we vliegen te vangen...