enterrer la hache de guerre

de strijdbijl begraven
('de oorlogsbijl begraven')

Een legende wil dat de Noord-Amerikaanse leiders Hiawatha en Deganawidah in de vijftiende eeuw de zgn. Vijf Naties zouden hebben overtuigd hun onderlinge vijandschappen te beëindigen en een confederatie aan te gaan. Om deze gebeurtenis te bekrachtigen zouden de Irokezen hun strijdbijlen onder de wortels van een witte pijnboom hebben begraven, waar ze door een onderaardse rivier zouden zijn meegevoerd, waardoor het onmogelijk werd dat de naties elkaar nog zouden bestrijden.

volgende keer:
raken we draad kwijt...

ne pas valoir un clou

geen snars waard zijn
('geen spijker waard zijn')

Net als in het Nederlands ('geen snars/sikkepit/cent/knip voor zijn neus/rooie cent/stuiver enz. waard zijn') bestaan er in het Frans veel uitdrukkingen om aan te geven dat iets waardeloos is: ne pas valoir (un pet de lapin, 'een konijnenscheet' / un pet de nonne, 'een nonnenscheet' / tripette, 'pens' enz.). Sinds de negentiende eeuw zijn ook spijkers niet veel waard. Je kunt ook zeggen travailler pour des clous en gagner des clous als je niet veel uitbetaald krijgt voor werkzaamheden die je verricht. In een oudere variant hoorde je wel cela ne vaut pas un clou à soufflet, waarbij het gaat om puur decoratieve spijkertjes op een blaasbalg, spijkers die dus niet eens de waarde hebben van het bijeenhouden van materialen, die dus in feite overbodig zijn.

volgende keer:
begraven we de strijdbijl...

entrer en lice

de arena betreden / zich in het debat mengen
('in het strijdperk komen')

Het woord lice komt uit het Frankische listja dat 'grens' betekende en om de uitdrukking te begrijpen moeten we teruggaan naar de tijd van de riddertoernooien. Binnen de kastelen was daar doorgaans geen plaats voor dus moest men uitwijken naar een plek buiten het kasteel die omheind werd door een lice. Ridders betraden dit strijdperk om het gevecht met elkaar aan te gaan. Begin zeventiende eeuw werd de betekenis uitgebreid tot woordgevechten, debatten. Iemand die zich in het debat mengde, betrad figuurlijk ook een strijdtoneel. En in deze betekenis wordt de uitdrukking nog steeds gebezigd.

volgende keer:
is geen snars waard...

pressé comme un lavement

als de gesmeerde bliksem / heel gehaast
('gehaast als een klysma')

Het is misschien niet zo'n smakelijk verhaal om de week mee te beginnen, maar ja, ik verzin de uitdrukkingen ook niet zelf. Een lavement is een ander woord voor een klysma, waarbij een vloeistof via de anus in de dikke darm wordt gespoten om deze te legen. En dat legen gaat met een behoorlijke snelheid, net als het geval is wanneer de darmen zelf tot een spontane spoeling overgaan. Daar gebruiken wij in het Nederlands ook wel eens een bijpassende term. Zo kan iemand een diarree van woorden produceren, hetgeen ook iets onsmakelijker klinkt dan een spraakwaterval. Natuurlijk ben je in het geval van een lavement blij dat je er snel vanaf bent, maar in het algemeen geldt toch: haastige spoed is zelden goed...

volgende keer:
betreden we de arena...

panneaux insolites : le poteau rose

U hebt zojuist de roze paal
gevonden

op het spoor van de roze paal

Dit bord is alleen te begrijpen als je de uitdrukking découvrir le pot aux roses kent, die eerder in dit blog besproken is. Découvrir le pot aux roses (lett. 'de pot met rozen ontdekken') betekent dat je iets op het spoor komt, maar le pot aux roses wordt precies zo uitgesproken als le poteau rose ('de roze paal') en dat vraagt natuurlijk om het plaatsen van dit soort borden. Het is misschien maar goed dat de meeste Fransen niet begrijpen welke associatie een roze paal in onze taal weer kan hebben...

volgende keer:
proberen we niet aan Patty Brard te denken...

français de la rue : couler un bronze

een bolus draaien
('een bronzen beeld gieten')

In 1957 werd deze uitdrukking voor het eerst gehoord, waarschijnlijk afgeleid van de voltooide tijd: coulé en bronze ('in brons gegoten') met de betekenis 'stevig, duurzaam, voor de eeuwigheid gemaakt' en verwijst dus naar de stevigheid van sommige fraai gedraaide bolussen. Onze uitdrukking verwijst dus niet zozeer naar de consistentie maar meer naar de vorm van het product. Een Zeeuws suikerbroodje is immers een stuk minder duurzaam dan een in brons gegoten draaisel. 
Als de uitdrukking toch niet als voltooide tijd maar als tegenwoordige tijd ('work in progress') moet worden gelezen, dan is er eventueel nog een analogie tussen het gietwerk en de manier waarop de menselijke bolus wordt geproduceerd, en al helemaal als we niet kijken naar het stevige metalen eindproduct maar meer naar de kleien 'druk'proef. 
Tenslotte moet ik nog vermelden dat sinds de jaren twintig van de vorige eeuw de opening waardoor de bolus het lichaam verlaat in het argot ook wordt aangeduid als oeil de bronze ('bronzen oog'), vaak verkort tot oeil. Het is dus niet verwonderlijk dat de producten die deze weg begaan ook zelf van brons zijn...

volgende keer:
komen we iets bijzonders op het spoor...

tirer à boulets rouges

iemand de mantel uitvegen
('met rode kanonskogels schieten')

Een keurvorst uit Brandenburg vond in de zeventiende eeuw de vernietigingskracht van zijn kanonskogels onvoldoende en besloot ze eerst roodgloeiend te verwarmen. Als ze dan afgeschoten werden, konden ze naast de gebruikelijke schade ook brandschade aanbrengen. Een eeuw later werd de uitdrukking figuurlijk gebruikt in de huidige betekenis, waarin de veelvuldigheid en felheid van elkaar opvolgende beledigingen centraal staan.

volgende keer:
gaan we een dampende bolus draaien...