panneaux insolites : chemin de la fortune

het kan verkeren...

Als er één ding is waar niemand zeker van kan zijn, dan is het het geluk. Momenten van geluk dien je dan ook te koesteren; je weet nooit hoe het verder zal lopen. En geluk en ongeluk kan iedereen op ieder moment overkomen. Vrouwe Fortuna is immers geblinddoekt. Toch is er volgens deze straat reden voor optimisme. Vroeger heette deze Chemin de la Fortune ('weg van het fortuin/lot/rijkdom') namelijk nog Chemin de la Misère ('weg van de ellende'). Het kan dus keren...

volgende keer:
waren ze in Rome te goed voor deze wereld?...

français de la rue : lardons

koters / wurmpjes / kleintjes / baby's / kindertjes / snotneuzen
('spekjes')

Voor wie zich nog vlees durft te veroorloven zijn het aangename smaakmakertjes in een salade, een stamppot of een stoofvleesschotel. In het Frans zijn lardons behalve spekjes ook 'kindertjes'. Ik ken in het Nederlands wel een andere culinaire vergelijking met baby'tjes, nl. 'naakte-kindertjes-in-het-gras' (ook wel 'blote-kindertjes... of 'blote-billetjes-in-het-gras' genoemd: snijbonen vermengd met witte bonen) en ach, ik kan inderdaad ook wel met enige vertedering naar dat bord met spekjes kijken...

volgende keer:
zoeken we de weg naar het geluk...

la fin justifie les moyens

het doel heiligt de middelen

Het woord fin betekent zowel 'einde' als 'doel'. Dat herkennen wij ook wel in 'doeleinde' en het voegwoord 'teneinde', maar we kunnen in onze taal niet hetzelfde woordspel maken als Camus hiernaast: 'het doel(einde) rechtvaardigt de middelen. Maar wat zal het (doel)einde rechtvaardigen?' 
Zoals ik gisteren al suggereerde is de uitspraak (zonder de toevoeging van Camus) vaak toegeschreven aan Niccolò Machiavelli, maar hoezeer je hem ook zou kunnen afleiden uit zijn politieke geschriften, hij heeft het nergens zo opgetekend. Volgens anderen is de uitdrukking voor het eerst gebruikt door Philippe van den Clyte (1445-1509), heer van Commynes (Komen) die Karel de Stoute verraadde en Lodewijk de Elfde ging dienen. Maar bij hem werd de uitdrukking door sommigen verstaan als la faim justifie les moyens ('honger heiligt de middelen')...

volgende keer:
wens ik u een aangenaam etensmaal met spekjes...

des manoeuvres florentines

rotstreken / kuiperijen / verwarring en verdeeldheid zaaien
('Florentijnse manoeuvres')

Florence, prachtige hoofdstad van de mooie provincie Toscane met de schitterende Ponte Vecchio over de rivier met de mooiste naam ter wereld...
Maar ja, jammer dat er Florentijnen wonen. Waar ken ik dat toch van?...

Is het afgunst of is het gewoon onvermijdelijk dat hoogculturele plekken met een werelduitstraling nu eenmaal ook broeinesten zijn van allerlei politieke en andersoortige intriges? Op die regel zal Florence inderdaad geen uitzondering zijn geweest. En de Florentijn die misschien het meest in het oog lopend is geweest als we het over machinaties en intriges hebben, is natuurlijk Niccolò Machiavelli. Dus als de huidige inwoners van Florence zich beklagen om hun discutabele reputatie in de Franse taal, dan verwijzen we maar naar hem...

volgende keer:
... en dan zal hij wel tegenwerpen dat het doel de middelen heiligt...

amis jusqu'aux autels / jusqu'à la bourse

Hoor eens, Paul. Ik heb kiespijn, maar ik
heb geen rooie cent. Kun je me een vrienden-
dienst doen? - Sorry, Jacques, maar je weet:
vriendschap en privé moet je gescheiden 
houden!

mooiweervrienden / vriendschap en privé moet je gescheiden houden
('vrienden tot aan de altaren')

Het klinkt eigenlijk zo mooi: zo goed bevriend dat je elkaar aan het altaar zou willen treffen, maar deze uitdrukking dateert duidelijk van voor de openstelling van het huwelijk voor mensen van gelijk geslacht. We moeten bij het altaar dan ook niet denken aan de plaats waar een huwelijk wordt gesloten, maar aan de oude Griekse altaren in de tijd van Perikles. In die tijd was het gebruikelijk een eed te zweren door je hand op een altaar te leggen en Perikles zou de uitdrukking een keer gebruikt hebben tegen een vriend die hem had gevraagd een valse eed voor hem uit te brengen. Vele eeuwen later zou François Ier (Frans de Eerste) het gezegd hebben tegen Hendrik de Achtste, toen deze laatste hem vroeg te breken met de katholieke kerk: « Je suis votre ami, mais jusqu'aux autels. » 
Een variant van deze uitdrukking luidt: amis jusqu'à la bourse, zoals op het plaatje. Vriendschap mag veel kosten, maar liever niet te veel geld...

volgende keer:
onderzoeken we de Florentijnse gebruiken...

donner un tuyau

een tip/hint geven
('een buis geven') 

Een tuyau is letterlijk een buis of een slang (zo is bijvoorbeeld een tuyau d'arrosage een 'tuinslang' en een tuyau d'échappement een 'uitlaatpijp'). De uitdrukking komt uit het argot van het eind van de negentiende eeuw. Als je in een groep mensen verkeert en je hebt vertrouwelijke informatie voor iemand, dan ga je dat natuurlijk niet en plein public schreeuwen, maar je fluistert het in iemands oor. Door de gelijkenis van de gehoorgang met een buis, is het woord tuyau waarschijnlijk het woord voor 'tip', 'hint' geworden. 

volgende keer:
begeven we ons naar het altaar...

doré sur tranche

stinkend rijk / er warmpjes bij zitten / goud op snee
('verguld op snee')

Het woord tranche kent u misschien als 'schijfje, stukje'. Zo kun je in het Frans vragen om een tranche de jambon ('plakje ham') of une tranche de pizza. Maar het is ook de benaming voor de snede van een boek, het uiteinde van de pagina's. Ieder boek heeft een tranche de pied aan de onderkant, een tranche de tête aan de bovenkant en zijdelings een tranche latérale. In luxe-uitvoeringen van oudere boeken zijn deze sneden nogal eens verguld in plaats van papierkleurig. Iemand die zich zulke vergulde exemplaren kon veroorloven (in een tijd dat boeken sowieso een kostbaar bezit waren), zat er uiteraard warmpjes bij, zeker als hij of zij gezeten naast het haardvuur niet hoefde te werken maar zich kon verliezen in de inhoud van zo'n prachtboek...

volgende keer:
krijgt u een tip van me...