panneaux insolites : sable !

Pas op, zand! 

Oef! Het is maar goed dat dit bord er staat. Je zou maar voor onaangename verrassingen komen te staan...

volgende keer:
zetten we alle hens aan dek om covid te bestrijden...

français de la rue : être noir

stomdronken / ladderzat zijn
('zwart zijn')

De feestdagen komen er weer aan, dus het wordt oppassen met het geestrijk vocht. Meestal komt er niet veel goeds van als je ladderzat wordt. In het straatfrans kun je dan 'zwart' zijn, een van de vele voorbeelden van negatieve connotaties bij het woord 'zwart'. Dezer dagen kunnen wij daar weer over mee praten...
Om iemand met een zwarte huidskleur aan te duiden, verdient overigens un noir in het Frans de voorkeur boven het op straat gebruikelijke un black of het verlan un renoi. Waarom être noir 'ladderzat zijn' betekent, is me niet helemaal duidelijk, wel dat er veel uitdrukkingen zijn met 'zwart', 'teer' en 'asfalt' die iets met dronkenschap te maken hebben. Er wordt wel beweerd dat het erop zou wijzen dat als je dronken bent je waarnemings- en inschattingsvermogen verduisterd zijn. Alle andere varianten zouden daar dan van afgeleid zijn, zoals se noircir ('zich bezatten', lett. 'zich zwart maken'), noircicot ('dronken'), maar ook être au pays noir ('dronken zijn', lett. 'in het zwarte land zijn'), se noircir le nez en se noircir la corniche ('zich bezatten', lett. 'zijn neus zwartmaken', een corniche is eigenlijk een overhangende rots). Je kunt ook je neus 'vies maken': se salir le nez of se salir le blair ('je voorgevel bevuilen'). Zou het komen omdat je als je straalbezopen bent, je zo maar op straat kan vallen en daarbij je neus bevuilen? Er zijn in ieder geval ook veel verwijzingen naar asfalt (bitume) en teer (goudron): se bitumer (lett. 'zich asfalteren'), être bitumé, être dans le bitume, goudronné (lett. 'geteerd, geasfalteerd'). De lijst is bijna onuitputtelijk en hier en daar ook racistisch. Wat te denken bijvoorbeeld van être sénégalais ? Een bijzondere is ook avoir soufflé dans l'encrier ('in de inktpot geblazen hebben'). Misschien is het een idee - al wordt steeds vaker geopperd dat dit juist een versterkende werking zou hebben - even un noir te nemen (een ontnuchterend kopje koffie)?

volgende keer:
gaan we de zandbak in...

avoir la bosse (des maths)

een (wiskunde)knobbel hebben
('de (wiskunde)bult hebben')

Zou zijn wiskundeknobbel op zijn voorhoofd zitten? 
Net als in het Nederlands wordt er in het Frans gesproken van een knobbel of bult als je een speciaal talent hebt voor iets. Dat hoeft niet per se wiskunde te zijn. Je kunt ook een bosse des langues ('talenknobbel') hebben. In het werk van Balzac heeft een vrouwelijk personage zelfs een bosse de l'amour ('een liefdesknobbel'). Met het woord bosse wordt een bochel aangeduid, zoals die van Quasimodo, de klokkenluider van de Notre-Dame en ook de bult van een dromedaris. Maar in onze uitdrukking wordt verwezen naar de knobbels die de frenoloog François-Joseph Gall (1758-1828) op de menselijke schedel aantrof, aan de hand waarvan hij meende bepaalde talenten te kunnen onderscheiden. Deze hypthese wordt inmiddels door de wetenschap verworpen, maar de uitdrukking is gebleven...

volgende keer:
zien we zwart voor ogen...

aux frais de la princesse

voor niets / op kosten van de zaak
('op kosten van de prinses')

Ja, dat horen wij als Nederlanders graag, dat iets voor niks is. Daarom twee dagen achter elkaar een gratis uitdrukking. Gisteren kochten we nog op de pof, vandaag laten we iemand anders betalen, iemand die kapitaalkrachtig genoeg is om dat voor ons te doen. Ook deze uitdrukking dateert uit het begin van de negentiende eeuw en komt uit de wereld van de salons, waar veel mensen zich lieten fêteren op kosten van een hooggeplaatst persoon, zoals een prinses. Tegenwoordig wordt het vaak gebruikt in de betekenis van 'op kosten van de zaak' en de connotatie van profiteren klinkt nog altijd door...

volgende keer:
hebben we een talenknobbel...

à l'oeil

gratis en voor niks / voor noppes
('aan het oog')

In de eerste helft van de negentiende eeuw betekende deze uitdrukking nog 'op krediet' maar waarom eigenlijk? Dat zou ermee te maken hebben dat een handelaar alleen akkoord kon gaan met verkoop op krediet als hij de klant 'op het oog' kon vertrouwen, als hij dus een betrouwbare uitstraling had. 
Helaas is zo'n beoordeling op uiterlijk op zichzelf weer niet bepaald betrouwbaar en dus kwam het nogal eens voor dat de schuldenaar zijn verplichtingen niet nakwam en het voorwerp van begeerte dus gratis verwierf. Vertrouw iemand dus niet zomaar op diens blauwe of bruine ogen...
Een andere verklaring gaat verder terug in de tijd. Lang geleden hadden sommige handelaren de gewoonte v-vormige figuren in een stok te kerven (een kerfstok dus), waarmee aangegeven werd hoeveel de niet kapitaalkrachtige klant nog schuldig was, hoeveel die dus op zijn kerfstok had. Die v's deden qua vorm denken aan ogen en zo kon je dus zeggen dat je iets à l'oeil had verworven, op krediet dus. 

volgende keer:
Je kunt natuurlijk ook een kapitaalkrachtig persoon voor je laten betalen...

on n'est pas sorti de l'auberge

de moeilijkheden zijn nog niet achter de rug / maak je borst maar nat
('we zijn de herberg niet uit')

De uitdrukking van vandaag gaat volgens de overlevering terug op een beruchte criminele zaak uit 1831. De beheerders van een kleine herberg in de Ardèche hadden daar gedurende twintig jaar gasten in hun slaap vermoord en beroofd. Uiteindelijk werden ze ontmaskerd en terechtgesteld. Het verhaal werd onder de titel L'auberge rouge vervolgens stof voor menig liedje en ondermaats toneelstukje tot eind negentiende eeuw, waarin menig gast de herberg betrok zonder er ooit weer uit te komen, tenminste niet levend. De teksten raakten in de vergetelheid, maar de uitdrukking bleef bestaan. Tenminste... dat is wat vaak werd beweerd, maar de uitdrukking bestond al ten tijde van de beruchte moordzaak en de affaire van de herberg in de Ardèche heeft de uitdrukking alleen maar populair gemaakt. In het argot van het begin van de negentiende eeuw stond het woord auberge voor de gevangenis, een herberg waar je weliswaar logies en ontbijt kreeg, maar die verder niet veel meer te bieden had dan een naargeestige en ongezonde verblijfplaats waar je niet meer uit kwam. Toch blijft de eerste verklaring misschien meer tot de verbeelding spreken...

volgende keer:
hebben we iets heel goedkoops op het oog...

avoir la main baladeuse

zijn handen niet thuis kunnen houden
('de wandelende hand hebben')

Een balade - niet te verwarren met ballade dat inderdaad 'ballade' betekent - is een wandeling. Het werkwoord se balader betekent 'wandelen' in de Franse omgangstaal en de inmiddels in onbruik geraakte walkman heette in het Frans een baladeur. Maar wandelen doe je doorgaans met je voeten, een hand hoort niet uit wandelen te gaan. Toch zijn er van die mensen - meestal mannen - die hun handen niet goed in bedwang kunnen houden en wier handen dus nogal eens 'uit wandelen' gaan, wat dus haast onvermijdelijk leidt tot #metoo-gevallen, of zoals dat in het Frans wel wordt aangeduid met #balancetonporc ('verlink je varken'). Nee, je kunt maar beter je handen thuis houden...

volgende keer:
zitten we vast in de herberg...