avoir bon pied, bon oeil

van zessen klaar zijn / een krasse knar zijn
('goede voet, goed oog hebben')

Als je niet goed ter been bent en/of beperkt zicht hebt, dan kan het lastig worden om droog aan de overkant te komen in het geval van dit plaatje. De uitdrukking bestaat sinds de zeventiende eeuw en heeft vooral betrekking op de ouderen onder ons die nog goed van lijf en leden zijn, de krasse knarren dus, om met Van Kooten en De Bie te spreken. Maar het verwijst

niet alleen naar fysieke behendigheid, het gaat ook om de alertheid voor gevaar. Als er gevaar dreigt, moet je goed om je heen kijken en snel uit de voeten kunnen, maar goed ook dat gaat natuurlijk gepaard met een goede fysieke gesteldheid.

volgende keer:
gooien we het bijltje erbij neer...

blanchi sous le harnais

door de wol geverfd / gepokt en gemazeld
('wit geworden onder het harnas')

Tegenwoordig word je graag gezien met een gebruinde huid. Dat betekent namelijk dat je genoeg middelen en vrije tijd hebt om op vakantie te gaan naar zonnige plekken. Vroeger was juist een witte huid ideaal, want daarmee liet je zien dat je zo veel geld had dat je niet hoefde te werken (op het land, onder de brandende zon). 

Maar er zijn ook vormen van werk die je lange tijd kunt doen zonder bruin te worden en die ook nog eens eervol kunnen zijn voor de buitenwereld. Stel je voor dat je jarenlang werkt als ridder om heer en vaderland te dienen. Buitengewoon eervol natuurlijk en onder het harnas dat je dan moet dragen word je natuurlijk ook niet makkelijk bruin, maar kleurt je huid spierwit of... - wat anderen suggereren - als je maar lang genoeg onder de wapenen dient, krijg je uiteindelijk grijze haren (wat in het Frans 'witte haren' wordt genoemd). Zo'n ridder met blanke huid (en witte haren) is gepokt en gemazeld in zijn vak.

En waarom prijkt er nu een plaatje van een aangelijnde viervoeter boven deze bijdrage? Op de eerste plaats omdat ik geen foto van een geharnaste ridder met melkwitte huid kon vinden, maar op de tweede plaats omdat het woord harnais door Fransen tegenwoordig niet in de eerste plaats als 'harnas' wordt begrepen maar als 'tuigje' voor hond of paard. Voor harnas worden nu vaker de woorden armure en cuirasse gebruikt, al bedekt dat laatste alleen borst en rug. Dan zou je in ieder geval je benen nog een kleurtje kunnen laten krijgen...

volgende keer:
kunnen we met onze ogen goed uit de voeten...

je m'en moque comme de l'an quarante

ammehoela / dat interesseert me geen reet
('daar spot ik mee als met het jaar veertig')

Ik zat nog op school voordat de mobiele telefoon, de zoekmachines op Internet en zelfs het woordenboek bij toetsen hun intrede maakten, dus ik heb nog een redelijke feitenkennis en ook kan ik vrij veel jaartallen oplepelen, maar wat er gebeurde in het jaar 40? Eerlijk gezegd heb ik geen idee.
Of is het het jaar '40? Maar in welke eeuw dan? Zeker is dat de uitdrukking bestond aan het eind van de achttiende eeuw. Dat sluit in ieder geval al weer twee eeuwen uit. 

Er wordt wel beweerd dat het om het jaar 1040 zou gaan (het mooie getal 1000 waarbij de leeftijd van Christus zou zijn opgeteld). Maar Christus werd toch 33? 
Anderen beweren dat het op een spottende opmerking van de koningsgezinden zou zijn tijdens de Franse Revolutie: In 1793 werd de teller weer op nul gezet en vanaf toen sprak men van jaar I, jaar II e.d. van de Revolutie. Deze telling werd echter weer verlaten in 1806, dus het jaar 40 was kennelijk een maatje te groot (XL) en werd nooit gehaald. 
Het zou ook nog een grapje geweest kunnen zijn van de sans-culottes (in het andere kamp dus) over de leeftijd van Lodewijk XVI, die kort na zijn onthoofding 40 jaar zou zijn geworden.
Dan bestaat er nog de theorie dat het een verbastering zou zijn van de in de achttiende eeuw zeer populaire uitdrukking s'en moquer comme de l'Alcoran ('dat interesseert me even weinig als de Koran'). 
Die verbastering zou misschien nog kunnen zijn bevorderd door het verschijnen - in de achttiende eeuw - van een indertijd zeer populair utopisch boek van Louis-Sébastien Mercier, getiteld L'an 2440, rêve s'il en fut jamais (1770-1786). In deze eerst bekende sciencefiction-roman valt de schrijver in het jaar 1770 in slaap om te ontwaken in het Frankrijk van 2440. Dan blijkt Frankrijk te zijn bevrijd door een rustige en vredige revolutie. Er is geen absolute vorst meer, Versailles is een ruïne en er is een vrije samenleving. Helaas ontwaakt de schrijver aan het eind van de roman een tweede keer, en blijkt alles maar een droom geweest te zijn. De werkelijkheid van alledag, Ancien Régime of Revolutie, bleek hardvochtig te zijn, wat naar analogie met het al bestaande s'en moquer comme de l'Alcoran geleid zou hebben tot de verzuchting s'en moquer comme de l'an quarante.

volgende keer:
kunnen we wel een kleurtje gebruiken...

faire la tournée des grands-ducs

de bloemetjes buiten zetten / de grote jan uithangen
('de rondgang van de groothertogen maken')

Lange tijd was groothertog Jan staatshoofd van Luxemburg, tot zijn zoon Henri het in 2000 van hem overnam. Maar de uitdrukking is iets ouder (negentiende eeuw) en verwijst niet naar het kleine Luxemburg, maar naar het veel grotere Rusland. In de Romanovfamilie had iedereen behalve de tsaar de titel groothertog en net zoals tegenwoordig - tot voor kort althans, voordat de huidige tsaar het in zijn bol haalde om zijn keizerrijk ongevraagd en bruut uit te breiden met Oekraïne en wie weet waarmee nog meer - Russische oligarchen en andere nouveaux riches graag hun overtollige roebels komen uitgeven in Turkije, Cyprus, Malta en Zuid-Frankrijk, zo kwamen destijds de Russische groothertogen graag naar de Lichtstad Parijs om de bloemetjes buiten te zetten, waar ze van cabaret naar theater en bordeel trokken en zo de rondgang van de groothertogen maakten.

volgende keer:
vragen we ons af wat er in het jaar 40 gebeurde...

panneaux insolites : chercher la profondeur

Alleen een decolleté kan een man ertoe brengen
op zoek te gaan naar diepgang bij een vrouw

op zoek naar diepgang

Mijn heterovrienden komen er niet goed af, als we deze muurspreuk lezen. En als je de groeiende stroom berichten in de media over ongewenste handtastelijkheden en ergere vormen van misbruik tot je neemt, helpt dat niet om een gunstiger beeld te schetsen van de impulscontrole van de gemiddelde man. Laten we hopen dat het gaat om de spreekwoordelijke minderheid die het voor de meerderheid verpest. Ik heb mijn heterovrienden toch hoog staan...

volgende keer:
gaan we de grote Jan (van Luxemburg) uithangen...

français de la rue : karlouche, krèle, black, renoi, noir, nègre

zwarte / neger / nikker enz.

Een dag na Keti Koti is het misschien goed eens een gevoelig onderwerp aan te snijden, want net als Nederland heeft Frankrijk een uitgebreid koloniaal verleden met een onverwerkt trauma veroorzaakt door de slavernij en een groot deel van de bevolking dat mede daardoor nog altijd te maken heeft met openlijk of institutioneel racisme. En dan is het meteen al de vraag hoe je - als je dat al zou willen - personen met een zwarte huidskleur aanduidt. Net als overal in de wereld is het woord nègre ('neger') ronduit taboe en bestaan er helaas vele beledigende termen, waarvan ik er vandaag maar enkele bespreek. Uit het Arabisch zijn de woorden karlouche (Arabisch kahlouch) en krèle in de straattaal terechtgekomen. Ze hebben in het Arabisch dezelfde betekenis als 'neger' en zijn daar eveneens taboe en worden als buitengewoon beledigend ervaren. 
In principe is de aanduiding noir ('zwarte') een neutraal woord, dat ook door Fransen met een zwarte huidskleur zelf veel wordt gebruikt, maar renoi (de verlan-versie van hetzelfde woord) heeft dan weer de gevoelswaarde van het Amerikaanse nigga, en dat wordt dus hooguit door zwarten zelf als geuzennaam gebruikt. Heb je zelf geen zwarte huid, dan kun je dit woord beter maar niet gebruiken. 
Fransen met een andere dan zwarte huidskleur geven soms de voorkeur aan black boven noir en er wordt wel geopperd dat dat is omdat black uit het Engels komt en daarmee dus wat meer afstand schept en een beetje afleidt van het ongemak van de eigen moeilijke geschiedenis van kolonialisme en slavernij.
Dan komen we langzaam bij het probleem dat media hebben bij dit onderwerp: hoe gebruik je een term die zo min mogelijk mensen voor het hoofd stoot. In Amerika wordt vaak gesproken van Afro-Americans en naar analogie daarvan hoor je in Franse media wel Africains, hoewel dat vaak onjuist is, aangezien het ook vaak gaat om mensen uit de Antillen of Frans-Guyana die oorspronkelijk wel uit Afrika afkomstig zijn, maar daarvoor moet je dan vele eeuwen teruggaan.
Des personnes de couleur klinkt in het Frans (nog) niet beledigend, maar hoe lang nog... In het Engels is coloured people al taboe geworden. En dan kom je op het terrein van het 'politiek correcte' en dat levert meestal onhandig lange termen op die alleen daardoor al nooit echt inburgeren en mochten ze dat wel doen, op termijn ook weer vervangen moeten worden, omdat geen enkele term ooit voldoet zolang het onderliggende probleem - het institutionele racisme in dit geval - nog steeds bestaat. In dat politiek-correcte Frans hoor je bijvoorbeeld wel de term personnes issues de la diversité, waarmee we echt definitief niets meer met de straattaal te maken hebben... 
Ik stel voor dat we elkaar vooral bij onze naam noemen. Lijkt me geen enkel probleem. Als ik het over iemand met een witte huidskleur heb, noem ik ook alleen zijn of haar naam en geef ik verder geen informatie over bijvoorbeeld haarkleur of kleur van de ogen...

volgende keer:
Nu we toch bezig zijn met lastige onderwerpen, gaan we morgen het seksisme onder de loep leggen...

en toucher deux mots

iets even aanstippen / het er even over hebben
('in twee woorden aanraken')

Op het plaatje is het eerder in twee lettergrepen (oplossingen helemaal onderaan). De uitdrukking van vandaag is gemakkelijk te begrijpen. Meestal gebruiken mensen veel woorden in hun onderlinge communicatie. Gebruik je er maar een of twee, dan ben je bepaald kort van stof. Uiteraard zal dat in de meeste gevallen een schromelijke overdrijving van de waarheid zijn, maar de bedoeling is duidelijk.

volgende keer:
is het een dag na Keti Koti...

oplossingen plaatjes v.l.n.r. beginnend linksboven: mouton - vache - cochon - oiseau - singe - panda