We hebben allemaal wel een woordje Frans geleerd op school. We kennen de rijtjes van être en avoir, zeggen 'bonjour' en 'au revoir', maar eenmaal in Frankrijk staan we soms met onze mond vol tanden en blijken die Fransen ineens heel andere dingen te zeggen dan we op school geleerd hebben. Hoe zeg je de dingen nou echt in het Frans van vandaag?
Typischfrans is ook te vinden op BlueSky https://bsky.app/profile/arnogerrits.bsky.social
een oude aap leer je geen nieuwe kunstjes ('een oude aap leer je geen bekken trekken')
Misschien doordat hij geen gesproken taal kent, communiceert een aap doorgaans met veel meer gezichtstuitdrukkingen dan de mens en het ligt voor de hand dat een oudere ervaren aap op dat gebied nauwelijks nog iets nieuws hoeft te leren. En net zo heeft een ervaren mens genoeg van de wereld gezien om nog verrast te worden. Hij of zij is slim genoeg.
de crème de la crème ('het bovenste van het mandje)
Als je je boodschappen in je tas (mand) legt, doe je er goed aan zware dingen zoals aardappelen onderin te leggen en delicate producten als frambozen bovenop te leggen. Ook verkopers hanteren deze techniek om ons te verleiden. Als je het mandje met frambozen of aardbeien nader gaat inspecteren, dan zul je regelmatig zien dat de vruchten die onderin liggen minder appetijtelijk zijn dan die die bovenop liggen. De mooiste en appetijtelijke vruchten liggen bovenop. Dat is om zo te zeggen de crème de la crème...
volgende keer: volgt over een dag of vier. Eerst even wandelen op de Veluwe...
'Een baby schijnt met zestien weken de stem van zijn moeder te horen. Met zekerheid hoort hij hem met zestien jaar helemaal niet meer.'
Daar zou ik nog aan toe kunnen voegen dat ik haar met zestig jaar nog wat graag zou horen en feitelijk doe ik dat ook nog steeds, maar dan in mijn dromen...
volgende keer: kijken we wat we in ons mandje hebben liggen...
Waarom wordt een 'pooier' (een 'souteneur' wordt overigens aangeduid met het woord proxénète of inderdaad souteneur) in het straatfrans een makreel genoemd? Daar bestaan twee verklaringen voor. In het Oud-Frans bestond het werkwoord maquer / mascher / macher dat aanvankelijk 'slaan, indeuken' betekende en later daardoor 'vlekken maken' (denk aan de Virgo Immaculata, Maria, de 'onbevlekte maagd') en de latte macchiato, melk die 'bevlekt' is met een beetje koffie). De makreel is ook bevlekt (sommigen zullen misschien eerder zeggen gestreept). Maar ja, hoezo is een pooier 'bevlekt'?
Heeft daar de verkeerde interpretatie van de onbevlekte ontvangenis van Maria iets mee te maken? De officiële verklaring voor deze term is namelijk, dat Jezus de mensheid heeft bevrijd van de erfzonde. Probleempje was dan echter wel dat zijn eigen moeder hem nog daarvoor heeft gebaard en dus nog 'bevlekt' was door die erfzonde. Daarom heeft de R.K. kerk een dogma uitgevaardigd dat verklaarde dat Maria al bevrijd was van de erfzonde toen ze zwanger werd van Jezus. Maar de goegemeente legt het meestal als volgt uit: aangezien Maria niet door Jozef is bezwangerd, maar door de Heilige Geest, is ze niet 'bevlekt' door sperma. De vrouwen die onder de bescherming van een pooier staan, zijn in die interpretatie natuurlijk buitengewoon bevlekt.
Maar er is nog een tweede verklaring. Het woord maquereau (in het Oud-Frans maquerel) wordt ook in verband gebracht met het Nederlandse 'makelaar', dat 'tussenpersoon, handelaar, dealer' betekent. De combinatie van beide elementen heeft waarschijnlijk geleid tot het beeld 'tussenpersoon, bemiddelaar in de handel in 'bevlekte' vrouwen (of mannen)' en dus tot het woord maquereau voor pooier. De vrouwelijke vorm maquerelle bestaat overigens ook en aangezien het woord drie lettergrepen telt, bestaat ook de afkorting maque of mac.
volgende keer: luisteren we naar wat moeder ons te zeggen heeft...
op het goede moment / met je neus in de boter vallen ('op genoemd punt')
Inmiddels is het normaal om over een tijdstip te spreken, maar in de zestiende eeuw verwees het woord point ('punt') alleen naar de ruimte, niet naar de tijd. Je kon à un point nommé ('op een bepaald punt') afspreken, en dat betekende dus 'op een bepaalde plek'. Maar bij een afspraak hoort natuurlijk altijd een plek én een tijdstip, dus het is heel begrijpelijk dat de uitdrukking op den duur de betekenis kreeg van 'op een bepaald tijdstip'. En iemand die dan ook op het afgesproken tijdstip op de afgesproken plek kwam, kwam à point nommé, op de juiste plek op het juiste tijdstip dus, precies op het goede moment en viel met de neus in de boter...
kijven als viswijven / moord en brand schreeuwen / schreeuwen als een speenvarken ('schreeuwen als een bunzing')
Ik heb het zelf nog nooit gehoord, maar het schijnt dat de bunzing als hij zich bedreigd voelt heel doordringend en onaangenaam kan schreeuwen, net als een speenvarken in nood. Daarvoor kent het Frans overigens de uitdrukking crier comme un cochon qu'on égorge (lett. 'schreeuwen als een varken dat gekeeld wordt').
volgende keer: vallen we met onze neus in de boter...
- Je moet niet de huid verkopen voordat de beer geschoten is. - Vooral als het een uitgehongerde grizzly is.
je moet niet de huid verkopen voordat de beer geschoten is ('je moet niet de huid van de beer verkopen alvorens hem te hebben gedood')
Vandaag weer eens een voorbeeld van uitdrukking die in meerdere Europese talen tegelijk voorkomt, en wederom komt hij uit een van de fabels van Jean de La Fontaine: L'ours et les deux compagnons. In deze fabel prijzen twee compagnons bij hun buurman de huid aan van een beer die ze nog niet geschoten hebben. Het gaat volgens hen om de koning der beren, die ze weldra zullen schieten, en waarvan niet één maar wel twee bontjassen zouden kunnen worden gemaakt. Ze gaan op zoek naar de beer en als ze hem vinden, slaat de paniek toe en klimt een van hen in de kruin van een boom en de ander gaat op zijn buik liggen en houdt zijn adem in, omdat hij ergens gehoord heeft dat beren zelden onbeweeglijke prooien aanvallen. En inderdaad, de beer komt naderbij, probeert met zijn snuit de voor dood liggende compagnon tot beweging te krijgen en snuift daarbij wat van zijn onwelriekende adem op. 'Bah, zegt hij, het is een lijk, want het stinkt.' En hij wandelt verder het bos in. Daarop komt de andere compagnon uit de boom, rent naar zijn maat en zegt dat hij er goed vanaf is gekomen. Maar ja, de huid van het dier? Wat fluisterde de beer in zijn oor? Nou, antwoord zijn compagnon, hij zei dat je de nooit de huid van een beer moet verkopen voordat je hem hebt neergelegd.
Hieronder kun je de fabel lezen en beluisteren:
volgende keer: blijven we nog even in de dierenwereld, die van de bunzing dit keer...