coupe sombre

grote schoonmaak / kaalslag
('donker hakken/uitdunnen')

Je zou kunnen denken dat een coupe sombre het tegendeel is van een coupe soleil, maar het heeft niets met kapsels te maken. De uitdrukking is afkomstig uit de bosbouw, en slaat op het voorzichtig uitdunnen van een bosperceel om zo meer zonlicht tot de bodem te laten doordringen. Het lijkt in eerste instantie dus tegenstrijdig, want het wordt lichter, niet donkerder. Het gaat er echter om dat er geen uitbundige wildgroei ontstaat zoals het geval zou zijn als (bijna) alle bomen gekapt zouden worden, maar alleen lage onderbegroeiing dat gedijt in schaduwrijke plekken. Een coupe sombre is daarmee het tegengestelde van een coupe claire. Figuurlijk kan een coupe sombre ook staan voor 'uitbuiten' of 'stelselmatig uitzuigen' en dit dus, terwijl de bedoeling van een letterlijke coupe sombre eigenlijk een positieve is.

volgende keer:
hebben we maffe bonbonnetjes voor u...

bassiner

klieren / aan je kop zeuren / zeiken
('bevochtigen')

Bassiner betekent letterlijk 'bevochtigen', zoals op het plaatje te zien is. Maar in de betekenis die het overdrachtelijk heeft in de uitdrukking van vandaag heeft het niet met een waterbassin te maken maar met een bassinoire, oftewel een 'bedstoof', waarmee je vroeger een ijskoud bed kon opwarmen, een soort voorganger dus van de elektrische deken of - zoals wij vroeger nog wel gebruikten - een bedkruik. Maar een ijskoud bed verwarmen, dan roept toch juist aangename herinneringen op? Het gaat dan ook om een ander gebruik dat er van een bassinoire en andere panachtige voorwerpen gemaakt kan worden, nl. door erop te slaan. Het lawaai maken op pannen en andere metalen holle voorwerpen is een gebruik bij bruiloften. Denk ook maar aan de nog hier en daar bestaande traditie om voorwerpen aan een auto te binden zodat de auto aan het eind van de bruiloft de jonggehuwden vervoert met een hels kabaal. Die traditie van lawaai maken bij belangrijke gebeurtenissen bestaat al minstens sinds de 15e eeuw. Toen bestond ook al het werkwoord baciner dat stond voor het slaan (trommelen) op koperen voorwerpen om iets aan te kondigen. De associatie met het woord bassinoire zou in de negentiende eeuw geleid hebben tot de spelling bassiner. 
En hoewel het misschien meestal om feestelijke gelegenheden gaat of ging, van dat irritante lawaai met kletterend keukengerei is natuurlijk niet iedereen altijd gediend. Voor iemand die niet aan het feest deelneemt, is het alleen ergerlijk geklier...

volgende keer:
is het tijd voor een grote schoonmaak...

dessins humoristiques : courir après moi

'Ik wens dat er veel mannen
achter me aan rennen'

achter me aan rennen

Gelukkig is de gemiddelde homoman wat minder bezeten van voetbal, hoewel dat natuurlijk ook maar weer een vooroordeel is...

volgende keer:
gaan we de planten een sopje geven...

français de la rue : spliff

spliff / joint

Hierboven staat wel het woord joint, omdat dat nu eenmaal de bekendste term is, maar echte cannabisrokers (waartoe ik dus duidelijk niet behoor), zullen hun neus daarvoor ophalen. Er is namelijk een verschil tussen joint, spliff en blunt en dat heeft te maken zowel met de inhoud als met de omhulling van de sigaret. Wiet brandt sneller dan de vloei, tabak minder snel. In een joint zit alleen wiet en daardoor brandt de joint snel op en is de gebruiker ook sneller high. Bij een spliff en een blunt wordt de wiet vermengd met tabak waardoor de sigaret minder snel opbrandt en het proces van higher worden ook geleidelijker gaat. Een blunt is bovendien niet van vloei gemaakt, maar is eigenlijk een soort sigaar. Als ik het mis heb, mag een echte gebruiker me uiteraard corrigeren. 
De Franse straattaal heeft zowel de woorden joint als spliff uit het (Caraïbisch) Engels overgenomen en wel de uitspraak aan zijn eigen regels aangepast. Het woord spliff is waarschijnlijk een samenstelling van split ('gespleten/verdeeld' vanwege de menging van wiet en tabak) en spiff ('goed(gekleed)').

volgende keer:
rennen we ergens achteraan...

comme un manche

klunzing / onhandig / twee linkerhanden hebben
('als een knuppel/handvat')

In het Frans heb je la Manche, la manche en le manche. Het eerste (met de hoofdletter) is de Franse naam voor Het Kanaal tussen Frankrijk en Engeland. La manche (met kleine letter) is een mouw of de manche in een sportwedstrijd (bijvoorbeeld de autosport). Le manche is nu vooral een 'handvat, steel'. Een poêle à manche is bijvoorbeeld een 'steelpan' en een manche à balai een 'bezemsteel'. Het gaat er hierbij vooral om dat het voorwerp in kwestie maar één handvat heeft (en niet twee aan beide kanten): er ontbreekt dus als het ware één been. Het woord komt dan ook van mancus (Latijn voor 'gebrek, ontbreken') en betekent van oorsprong 'eenbenig' of 'eenarmig'. Met slechts één been loop je natuurlijk minder stabiel, zeg maar gerust 'mank' (ja, wij kennen dus eigenlijk hetzelfde woord). Waarschijnlijk is ook vanwege de onhandige manier van lopen manchot (lett. 'mankebeen') in het Frans naast pingouin het algemene woord voor 'pinguïn' geworden. De uitdrukking comme un manche is volgens sommigen ook ontstaan uit comme un manchot. 

volgende keer:
rollen we een jointje...

un cheval de retour

een oude bekende / een draaideurcrimineel
('een terugkeerpaard')

De uitdrukking is vooral gepopulariseerd in de memoires van de beroemde negentiende-eeuwse crimineel Vidocq. Het gaat ofwel om een gehuurd paard dat teruggebracht wordt naar de verhuurder of naar een afgedankt paard dat op eigen kracht de weg naar de stal weer terugvindt. En zo kun je het dus vergelijken met een gevangene die eenmaal vrijgelaten al snel weer een nieuwe overtreding begaat en daarmee dus terugkeert in het justitiële systeem, bij ons dus een oude bekende van de politie of een draaideurcrimineel.

volgende keer:
hebben we een klunzige bijdrage...

chanter comme une seringue

zo vals zingen als een kraai
('zingen als een injectiespuit')

Ooit een injectiespuit horen zingen? Daar kan niet veel soeps uitkomen, lijkt me. Waarschijnlijk is de uitdrukking begin negentiende eeuw ontstaan door de klankovereenkomst tussen de Franse woorden voor 'spuit' (seringue) en 'kanarie' (serin). Je zou zelfs nog aan de beïnvloeding van het woord sirène kunnen denken, zowel in positieve ('de Griekse Sirenen uit de Oudheid die zo aanlokkelijk zongen dat schepen kapotsloegen op de rotsen', nou ja, alleen positief over hun zangkunsten dus...) als in negatieve zin (alleen het doordringende geluid van een sirene kunnen voortbrengen). Odysseus liet zich aan de mast van zijn schip vastmaken om het welluidende gezang te kunnen horen (zijn bemanning moest de oren met was dichtstoppen om te voorkomen dat ze op Odysseus' smeekbeden om van koers te veranderen ingingen en vooral dat ze zelf door het mooie gezang van de sirenen verleid werden). De bard Assurancetourix ('Allriskverzekerix') kende een vergelijkbaar lot, zij het niet zelfgekozen: om te voorkomen dat de feesten die de avonturen van Asterix en Obelix afsloten verstoord werden door zijn valse gezang, werd hem de mond gesnoerd en werd hij steevast aan een boom vastgebonden.

volgende keer:
bespreken we een terugkerend paard...