c'est du peu au jus

nog eventjes volhouden / nog een paar nachtjes slapen
('het is een beetje tot de sap')

Met le jus wordt in de uitdrukking geen jus d'orange bedoeld, al komt het wel in de buurt. In de tijd dat er nog militaire dienstplicht bestond riepen soldaten de dag voordat ze afzwaaiden vrolijk Zéro! ('nul!'), wat een afkorting was voor Zéro au jus! (lett. 'nul tot de sap'). Met de jus werd de dag van afzwaaien, ofwel het begin van het nieuwe leven na de militaire dienst aangeduid. Door velen werden de dagen afgeteld: soixante au jus (...) huit au jus tot het bevrijdende zéro au jus. In het argot is jus een aanduiding voor koffie. Het is een verkorting van jus de chique ('aftreksel van pruimtabak') of jus de chaussette ('sokkenaftreksel'), waarmee slechte koffie nogal eens wordt aangeduid. Er werd dus verwezen naar het eerste ontbijt (Fransen ontbijten vaak niet veel, maar allicht met een kop koffie) na de militaire dienst. Het ontbijt is het begin van de dag en daarmee symbolisch het begin van een nieuw leven. Er zijn wel meer situaties te bedenken waarnaar je zo uitziet dat je de dagen aftelt, en dat kan dus ook met de uitdrukking van vandaag. Geef mij voor mijn eerste ontbijt in een vrij leven maar een jus d'orange, liever dan dat sokkenaftreksel...

volgende keer:
zingen we voor een prikkie...

avoir du sang de navet

een schijtluis/slome duikelaar/watje zijn
('knollenbloed hebben')

Arme knollen... ze worden zelden gebruikt om iets positiefs aan te duiden, ook in onze taal niet, waar we knollen voor citroenen verkopen. Als iets een mislukking is kun je het een navet ('knol') noemen. Maar wat te denken van knollenbloed? Als je een knol doormidden snijdt, zie je wit vruchtvlees. Als je je dus al kunt voorstellen dat een knol kan bloeden, dan zou dat bloed spierwit moeten zijn, volledig verstoken dus van rode bloedlichaampjes. En juist dat felrode bloed staat doorgaans symbool voor moed en kracht. In de achttiende eeuw werd van iemand zonder kracht en moed gezegd dat hij pas de sang dans les veines ('geen bloed in zijn aderen') had. Wit knollenbloed hebben komt wellicht een beetje in die richting.

volgende keer:
volgt over een paar dagen, als ik terug ben uit Helsinki...

avoir bon dos

een brede rug hebben / de kop van jut zijn
('goede rug hebben') 

Sinds kort weet ik hoe belangrijk het is een goede rug te hebben. Enkele weken geleden kon ik nauwelijks een stap zetten zonder me van pijn te verbijten. Gelukkig ben ik nog niet definitief bejaard en lijkt het zich allemaal voorspoedig te herstellen. Wie een brede rug heeft, kan zware lasten dragen en kan iemand die hem of haar lastigvalt makkelijk de rug toekeren. De Franse uitdrukking hoeft niet alleen van toepassing te zijn op individuele mensen, ook van een bedrijf bijvoorbeeld dat ten onrechte van verkeerde dingen wordt beticht wordt en dat lijdzaam ondergaat kan gezegd worden dat het bon dos heeft.

volgende keer:
hebben we het over bloederige knollen...

attendre au tournant

iemand opwachten
('(op)wachten op de hoek')

Deze dames staan op de hoek van de straat iemand op te wachten, maar zo te zien niet met kwade bedoelingen zoals in het geval van de uitdrukking wel het geval is. Daarin wil je iemand in een hinderlaag lokken, in de kraag vatten of in elkaar slaan. Het woord tournant (lett. 'draaiing, buiging') was aanvankelijk de aanduiding voor een welving in het lichaam, maar ging al snel ook de benaming worden voor een hoek in een gebouw of de straat. De uitdrukking attendre au tournant ontstond overigens pas in het midden van de twintigste eeuw.

volgende keer:
heb ik zo te voelen weer een goede rug...

après moi le déluge

 

- Het is nog ver tot het einde van de crisis?
- Hou je mond en roei!

na mij de zondvloed

De bekende uitdrukking die in het Nederlands ook onvertaald voorkomt is voor het eerst opgetekend in 1789 maar wordt algemeen toegeschreven aan de enkele decennia eerder levende Lodewijk XV of zijn minnares Madame de Pompadour. De zondvloed verwijst naar de bijbelse zondvloed die alleen overleefd werd door Noah en de dierenparen die hij op zijn ark had meegenomen. Voor de rest werd de hele menselijke beschaving door de door God in gang gezette natuurramp weggevaagd. 
Lodewijk zou het gezegd hebben over zijn kroonprins toen die verdwenen was. Het kon hem geen moer schelen wat er zou gebeuren na zijn dood. Zelf zou hij er immers niet meer zijn om het mee te maken. Maar nog algemener wordt het auteurschap van de uitdrukking toegeschreven aan zijn minnares Madame de Pompadour die toen ze in 1757 door de schilder Quentin de la Tour geportretteerd werd tegen de aangeslagen koning die zojuist had vernomen dat zijn maarschalk Soubise een smadelijke nederlaag had geleden in Rossbach zei: Il ne faut point s'affliger : vous tomberiez malade ; après nous le déluge ! ('Je moet het je niet zo aantrekken: je zou er nog ziek van worden; na ons de zondvloed!'). Deze variant met nous wordt nog altijd veel gehoord.
En dan is er nog een taalkundige die beweert dat de uitdrukking zelfs daarvoor al bestond.
De astronoom Pierre Louis de Maupertuis zou enige tijd eerder voorspeld hebben dat de komeet van Halley in 1758 terug zou keren en dat dat gepaard zou gaan met grote overstromingen en wellicht het einde van de wereld zou aankondigen. Dat zou verklaren waarom Madame de Pompadour (of koning Lodewijk XV) naar dit verschijnsel verwees.

volgende keer:
wachten we u op op de hoek...

aller à Canossa

de gang naar Canossa maken / het hoofd in de schoot leggen
('naar Canossa gaan')

Het feit dat ik mijn Duitse oom Helmut deze uitdrukking vaak hoorde bezigen, bewijst wel hoe Europees die is. Om de uitdrukking te begrijpen moeten we teruggaan naar 1077 toen paus Gregorius VII besloot op het kasteel van Canossa in Emiglia Romana te gaan verblijven en hier de Hendrik IV, keizer van het Heilige Roomse Rijk, te ontvangen. Deze keizer had het in de zgn. Investituurstrijd in zijn hoofd gehaald de macht van de paus te beperken door te stellen dat zij in tegenstelling tot adellijke geslachten hun macht niet automatisch over konden laten gaan op hun erfgenamen. Daardoor behield de koning het recht eigenhandig hoge geestelijken aan te stellen over gebieden die door hen bestuurd werden. Uiteraard ging het dan om geestelijken die loyaal waren aan de koning. De paus was not amused en sprak de keizer hierop aan. Toen deze niet van plan bleek zijn beleid aan te passen, werd hij in 1076 door de paus geëxcommuniceerd. Daarop weigerden de vazallen van de keizer hem nog te volgen. Hij zag zich dus genoodzaakt om een boetetocht te ondernemen naar Canossa, waar de paus verbleef. Toen hij daar in 1077 aankwam, vernederde de paus hem door de poort drie dagen lang voor hem gesloten te houden, let wel, voor iedereen zichtbaar gehuld in een boetekleed in de januarikou. Pas daarna was hij bereid de excommunicatie op te heffen. 
Acht eeuwen later, in 1872, gebruikte Bismarck de uitdrukking 'we zullen niet naar Canossa gaan', staande voor de Reichstag, om zijn ongenoegen te uiten over het Vaticaan dat de Duitse katholieke partij ondersteunde en die niet wilde zwichten voor de wensen van paus Pius IX. De macht van de paus was sinds Gregorius duidelijk tanende...

volgende keer:
zijn we niet bang voor een nieuwe zondvloed...

images humouristiques : ballon espion

spionageballon

Niet alleen in Amerika maar inmiddels ook in Frankrijk worden er verdachte spionageballons waargenomen. Hoewel... 'toen ik vandaag naar huis reed dacht ik een spionageballon te hebben gezien... totdat ik me realiseerde dat het vogelpoep was op mijn voorruit.'

volgende keer:
gaan we naar Canossa...