Een matamore is tegenwoordig een 'blaaskaak' of een 'lefgozer', maar van oorsprong betekent de naam in het Spaans 'morendoder'. Het personage Matamore verschijnt in de zeventiende eeuw in Franse blijspelen, maar hij is vooral beroemd geworden door L'illusion comique van Pierre Corneille uit 1636, waarin hij de rol speelt van een belachelijke opschepper.
volgende keer:
tonen we ons van onze strenge, preutse kant...
op de zwarte lijst zetten / op de index zettenWanneer de kerk boeken beoordeelt:
'En dit boek, heb je dat op de index gezet?'
'Nee, dat heb ik op mijn teen gelegd.'
('op de index zetten')
Het lijkt een absurde conversatie op het plaatje en dat is het ook, maar in het Frans betekent index in eerste instantie 'wijsvinger'. Wij kennen het woord alleen in de betekenis die bedoeld wordt in de uitdrukking, nl. de index librorum prohibitorum, ofwel de 'lijst van verboden boeken' die de R.K. Kerk had opgesteld om gelovigen te beschermen tegen gevaarlijke literatuur. Paus Paulus IV liet deze lijst midden zestiende eeuw opstellen. Deze index is in gebruik geweest van 1559 tot 1966 en maakte het in katholieke landen als België, Ierland en Polen bijvoorbeeld heel moeilijk om boeken die op deze zwarte lijst stonden te verkrijgen.
volgende keer:
spelen we haantje-de-voorste...
De heilige Frusquin bestaat helemaal niet en kan bijgeschreven worden in het lijstje Sint-Juttemis en Sint-Pannekoek. Wel werd het woord frusquin voor het eerst opgetekend in 1628 waar het een argotwoord was voor 'kleren', net als tegenwoordig fringues. Het werd vooral gebruikt voor slechte, versleten kleding, 'lompen'. In de loop van de zeventiende eeuw werd het woord ook gebruikt voor 'geld' en daarmee dus in feite voor alles wat je bezat: geld en kleding. Maar hoe zit het nu met de heiligverklaring van dit woord? Daarvoor moeten we kijken naar een andere 'heilige' die bijgezet kan worden op het eerder genoemde lijstje, nl. Saint-Crépin, de patroonheilige van de schoenmakers. Zij duidden het totaal van hun gereedschappen vaak aan als hun saint-crépin. Het lijkt erop dat saint-frusquin is ontstaan naar analogie van dit voorbeeld.
volgende keer:
zetten we iets op de zwarte lijst...
Deze peuters lijken er niet mee te zitten, maar op latere leeftijd kun je maar beter niet in de kolen zitten. Fransen zullen overigens meteen concluderen dat beide peutertjes van het mannelijk geslacht zijn, aangezien volgens de Franse traditie jongetjes uit kolen en meisjes uit rozen worden geboren. En kolen mogen nog zo'n voedzame groente zijn, doordat hun naam (choux) doet denken aan de stam van het werkwoord échouer ('mislukken') heeft de uitdrukking être dans les choux haar negatieve betekenis gekregen. Jullie kunnen dus misschien in de kolen zijn geboren, jongens, maar het is wel de bedoeling dat je daar zo snel mogelijk uit komt...
volgende keer:
krijgt u de hele santekraam...
Hier hebben ze het kennelijk niet zo op rolstoelhouders die overal maar alle beschikbare plaatsen innemen, tenminste dat lijkt dit bord te vertellen: ze worden onmiddellijk weggesleept of nog erger naar het dierenasiel gebracht. Een fourrière is namelijk behalve 'politiegarage' een dierenasiel. Ik neem aan dat bedoeld is dat op deze plek juist alleen invaliden mogen parkeren en dat andere voertuigen onmiddellijk worden weggesleept, maar deze combinatie van borden en onderschrift doet toch op zijn minst de wenkbrauwen fronzen.
volgende keer:
zitten we in de kolen...
verliezen / kwijtraken / verdwalenFélix, of degene die zijn loserschap als
vent accepteert
Op het plaatje hiernaast is er zelfs een abstract zelfstandig naamwoord van gemaakt: la paumitude. La paume is de handpalm en in de dertiende eeuw betekende paumer dan ook 'met de handpalm aanraken'. Daaruit ontstond o.a. het jeu de paume, het 'kaatsspel' waarbij een bal met de hand werd geraakt. Toen daar later een racket bij kwam, ontwikkelde zich hieruit de tennissport. Een beroemde kaatsbaan moet gelegen hebben op de plek van het Musée du Jeu de Paume in Parijs. In de twintigste-eeuwse omgangstaal heeft paumer een omgekeerde betekenis gekregen, nl. 'uit je handen laten vallen, missen, verliezen' en in de wederkerende vorm (se paumer) 'kwijtraken, verdwalen'. In het argot, het jargon van misdadigers kan het overigens nog steeds de oorspronkelijke betekenis '(vast)pakken' en daarvan afgeleid 'arresteren' hebben.
volgende keer:
laten we ons wegslepen...
een valse beschuldiging / een heksenjachtDe radar is eenduidig: u had zin
om harder te rijden dan 50.
('een proces van intentie')
Sinds de vijftiende eeuw is procès niet alleen de aanduiding voor een rechtszaak, maar ook voor een beschuldiging (denk ook aan ons 'iemand een proces aandoen' of 'een proces-verbaal uitschrijven'). Uiteraard mag je iemand alleen veroordelen om diens daden, maar het komt ook voor dat iemand veroordeeld wordt om diens bedoelingen, diens intenties, wat natuurlijk niet of nauwelijks te meten is, laat staan te veroordelen. Vandaar dat zo'n beschuldiging al gauw gezien wordt als een valse beschuldiging en zomaar kan leiden tot een heksenjacht.
volgende keer:
zijn we een eerlijke verliezer...
