bourré comme un coing

stomdronken / zo zat als een kanon
('zat als een kweepeer')

Dronkenschap wordt vaak met van alles gemeten, maar met een kweepeer?... Misschien zit het hem in de vorm van de vrucht. Bourré betekent niet alleen 'dronken, zat', maar ook - in het argot althans - 'tonnetjerond'. Ook zou de klankovereenkomst tussen coing ('kweepeer') en coin ('wig, spie' die gebruikt wordt om iets vast te zetten en ja, bourrer betekent in eerste instantie 'volstoppen, opvullen' of dat nu om alcoholconsumptie gaat of om bouwmaterialen). 

Tja, je moet toch iets bedenken om zo'n uitdrukking als die van vandaag te verklaren?

volgende keer:
hebben we het over een ballenjongen...

panneaux insolites : paradis pour les uns pas un radis pour les autres

het paradijs voor de een, geen rooie cent voor de ander

N'avoir plus un radis (lett. 'geen radijs meer hebben') betekent 'geen rooie cent meer hebben', dus de woordspeling paradis - pas un radis ligt voor de hand en betekent zoiets als 'de een zijn dood is de ander zijn brood', of om dichter bij de Franse tekst te blijven zoiets als 'geen cent te makken terwijl anderen de centen pakken'? In dit geval gaat het om een roep om de herverdeling van middelen (onder de spreuk staat la grande redistribution - 'de grote herverdeling' te lezen), want hoe je het ook wendt of keert, de welvaart wordt meestal niet eerlijk verdeeld...

volgende keer:
zijn we stomdronken...

français de la rue : (en) écraser

maffen / je kop houden / oprotten
('verpletteren')

Het stelt voor menig lezer misschien niets voor maar met zes uur en achttien minuten heb ik na een vrijwel slapeloze werkweek in Brussel en Parijs eindelijk weer eens een gat in de nacht geslapen, j('en) ai écrasé ! Eindelijk geen zorgen meer over 65 over elkaar heen buitelende pubers die voortdurend proberen alle mazen van de wet te vinden, zodat je zo nu en dan zou willen uitroepen: Écrase ! ('hou je kop') of zelfs Écrase ! ('Rot op'). Het was een mooie week, we hebben veel gelopen en veel gezien, in de beste weersomstandigheden, maar ook heel zwaar (écrasant). Maar laten we hopen dat het voor de meeste leerlingen een succès écrasant was...

volgende keer:
leven we in het paradijs...

panneaux insolites : mieux vaut un mariage gay qu'un mariage triste

liever een blij dan een droevig huwelijk

De openstelling van het huwelijk (in het Frans le mariage pour tous, 'het huwelijk voor iedereen') ging niet zonder slag of stoot. Kort voordat het een feit werd - op 17 mei 2013 - waren er grote antidemonstraties in Parijs, waar wij tijdens onze werkweek met leerlingen uit 5 VWO getuige van waren. Maar gelukkig kregen de voorstanders (zie plaatje) hun zin, want wees toch eerlijk: een blij (gay) huwelijk is toch duidelijk te verkiezen boven een triest huwelijk?...

volgende keer:
volgt over een week, want we gaan weer met onze leerlingen naar Brussel en een divers en inclusief Parijs...

français de la rue : avoir la dalle

sterven van de honger
('de tegel hebben')

Deze uitdrukking is al eens eerder besproken. In het Nederlands komen we de straattegel niet echt tegen in uitdrukkingen of in straattaal. Dat komt waarschijnlijk omdat het woord dalle in vroeger tijden een andere betekenis had, nl. die van 'gootsteen, afvoer'. En de keel kunnen we natuurlijk gemakkelijk metaforisch als een afvoer van zowel eten als drinken zien. Vandaar dat het woord dalle ook voorkomt in de uitdrukkingen avoir la dalle en pente ('hem lusten, graag een drankje drinken', lett. 'een hellende afvoer hebben') en se rincer la dalle ('zuipen', lett. '(zich) de gootsteen spoelen'). Ook bespraken we eerder in deze rubriek al het elliptische que dalle ('nada/noppes/niks'). Daarin heeft het woord dalle helemaal niets meer met tegels of gootstenen te maken. Wat dan wel, dat kunt u nog eens rustig nalezen in de post over que dalle.

volgende keer:
gaan we trouwen...

carpe diem

carpe diem / pluk de dag

De uitdrukking van vandaag is net als in het Nederlands rechtstreeks uit het Latijn overgenomen. Er bestaat overigens ook een vertaalde versie ('pluk de dag'), nl. Cueille le jour. Het is de optimistische renaissanceversie van het Middeleeuwse memento mori ('gedenk te sterven'), want iedere dag kan je laatste zijn. Je kunt dus maar het beste van het moment profiteren. In de Renaissance werd vaak het motief van de roos gebruikt, die net als de schoonheid van een jonge vrouw maar even duurde om vervolgens snel te verwelken. Ook de in het zand geschreven spreuk zal snel door de branding worden weggevaagd.

Overigens is carpe diem maar een deel van de volledige uitdrukking. Voluit luidde het carpe diem quam minimum credula postero ('pluk de dag en wees zo min mogelijk nieuwsgierig naar de toekomst'). Het is het laatste vers van een gedicht van Horatius, waarin hij de voorgaande verzen samenvat. In het gedicht wil hij Leuconoë, een jong meisje dat lang wil leven, overtuigen dat ze vooral nu moet genieten van het leven dat ze leidt, of er nog vele jaren volgen of niet.
De 'prince des poètes' Pierre de Ronsard gebruikte vijftien eeuwen later hetzelfde argument om jonge meisjes te smeken vooral niet hard to get te spelen, aangezien hun charmes en schoonheid snel zullen verwelken en ze dus in plaats van een mooie roos een muurbloempje zullen zijn...

volgende keer:
ligt als een steen op mijn maag... 

un maître queux

een scheepskok / (meester)kok

Een chef-kok is een chef de cuisine. Als die heel goed is, kan hij of zij ook een maître de cuisine genoemd worden, maar daarnaast bestaat ook de uitdrukking maître queux, waarbij queux is afgeleid van het Romeinse coquus (van coquere, 'koken'). Ik heb de afgelopen week kunnen vaststellen dat het kleine land Libanon over een grote hoeveelheid van deze meesterkoks beschikt. Het woord queux werd in de elfde eeuw geschreven als cous en een eeuw later als queu. De x werd er begin zestiende eeuw aan toegevoegd. In die tijd was maître queux nog een functie-aanduiding. Iedere aan het hof werkzame kok had een specifiek expertisegebied. De maître queux was verantwoordelijk voor ragoûts, hoofd- en tussengerechten. De hâteurs hielden zich bezig met gebraad en de potagers met soepen.
Tegenwoordig wordt de term maître queux (variant van maître coq) waarschijnlijk door zijn overeenkomst met het Nederlandse 'kok' voornamelijk gebruikt in de scheepvaart.

volgende keer:
plukken we de dag...