nul n'est prophète en son pays

niemand is profeet in eigen land / een profeet wordt in zijn eigen land niet geëerd
('niemand is profeet in zijn land')

Het zal niet verbazen dat de oorsprong van deze uitdrukking in de bijbel ligt, zowel in het evangelie van Mattheüs als in dat van Lucas. Daar wordt verteld dat Jezus terugging naar Nazareth, de plek waar hij was opgegroeid en dat hij daar bespot werd en sarcastische opmerkingen kreeg, omdat ze hem daar nog kenden als timmermanszoon en niet als zoon van God. Mattheus voegt zelfs toe dat Jezus daar niet veel wonderen verrichtte vanwege hun gebrek aan geloof. In zijn huidige vorm en betekenis bestaat de uitdrukking sinds halverwege de zeventiende eeuw.

volgende keer:
pakken we u in...

n'en pouvoir mais

met lamheid geslagen zijn / onmachtig/krachteloos zijn / aan handen en voeten gebonden zijn
('er niet van kunnen maar')

Aan de zinsbouw van de uitdrukking kun je zien dat het om een hele oude uitdrukking gaat, want volgens de moderne regels is die niet grammaticaal, vooral vanwege dat in de lucht hangende voegwoord mais. In de twaalfde eeuw was het woord mais ('maar') echter ook een bijwoord, afkomstig uit het Latijn magis ('meer'). N'en pouvoir mais betekende dus in feite hetzelfde als het huidige n'en pouvoir plus ('niet meer kunnen').

volgende keer:
zijn we benieuwd wat de profeet ons te vertellen heeft...

ne pas avoir deux sous de jugeote

geen licht zijn / ze niet allemaal op een rijtje hebben
('geen twee stuivers gezond verstand hebben')

Op het plaatje wordt gespeeld met twee betekenissen van het woord sens. Dit woord kan onder andere 'richting' (zoals dus hier in mauvais sens, 'verkeerde richting') als 'verstand' (in de combinatie bon sens 'gezond verstand') betekenen. Het woord jugeote is voor het eerst in 1871 aangetroffen in een brief van Flaubert, in de betekenis van 'oordelingsvermogen', een variant van jugement dus, en iemand die daar maar voor twee stuivers van heeft, heeft er dus niet veel van.

volgende keer:
zijn we aan handen en voeten gebonden...

moulin à paroles

spraakwaterval / kletsmajoor
('woordenmolen')

Zoals een waterval onophoudelijk water in de afgrond stort, zo produceren de wieken van een molen voortdurend windvlagen. Daarmee kan iemand worden vergeleken die maar niet ophoudt woorden te produceren. De uitdrukking bestaat in het Frans sinds de tweede helft van de achttiende eeuw in de huidige betekenis. Een eeuw eerder was moulin à paroles overigens al een metafoor voor de tong, waarin de molen dus alleen nog stond voor het voortbrengingsmechanisme van taal en het aspect van de onophoudelijkheid ervan nog niet centraal stond.

volgende keer:
geven we geen twee stuivers voor iemands oordeel...

Dieu reconnaîtra les siens

God kent de zijnen
('God zal de zijnen herkennen')

De volledige zin is Tuez-les tous, Dieu reconnaîtra les siens, ofwel: "Dood ze allemaal, God zal de zijnen herkennen". Hoewel deze zin pas in de zeventiende eeuw op schrift verscheen, zou hij voor het eerst zijn uitgesproken door Arnaud Amalric, abt van Cîteaux en gezant van paus Innocentius III op 12 juli 1209 bij het beleg van Béziers. Het ging om de strijd tegen de Catharen, die als ketters gezien werden en die met hun afwijkende leer veel succes hadden in het zuiden van Frankrijk. Om deze trend te stoppen en omdat men van buiten niet kon zien of iemand de Cathaarse leer aanhing of niet, ging men over tot het lukraak vermoorden van mensen. Deze strijd begon in 1209 in Béziers en zou voortduren tot 1255 in Quéribus. Maar toen dus in Béziers, aan het begin van deze Catharenvervolging, de Catharen vanuit hun fort waren gevlucht tussen de 'normale' gelovigen, zou Amalric uitgeroepen hebben ze alllemaal maar te doden. God zou wel kunnen zien wie er daadwerkelijk schuldig waren en die zouden hun plek in de hel verdienen, terwijl de onschuldigen de hemel zouden mogen betreden. En zo werden in naam van de kerk tussen de 20.000 en 30.000 mensen afgeslacht. 

volgende keer:
geven we de molens het woord...

panneaux insolites : une de perdue dix de trouées

Mijn sokken s'ochtends:
één verloren, tien met gaten erin!

niet het einde van de wereld, al zie je er geen gat meer in

Deze observatie wordt waarschijnlijk door meerderen gedeeld, en dan hebben we het nog niet eens over die ene sok die altijd nog in de wastrommel blijft liggen, als je denkt alle was uit de wasmachine te hebben gehaald. 
Maar iemand die de Franse taal goed machtig is, ontdekt ook dat hier sprake is van een woordspelletje, nl. met de uitdrukking un de perdu, dix de retrouvés (lett. 'één verloren, tien teruggevonden'), dat je kunt gebruiken om iemand gerust te stellen die door een grote teleurstelling een en ander niet meer in juiste proporties kan zien. Wij zouden dan zoiets zeggen: 'Het is niet het einde van de wereld' en als het bijvoorbeeld om een verbroken relatie gaat (niet dat dat helpt): 'Voor hem tien anderen!'. Tja, je moet wat zeggen als de ander er even geen gat meer in ziet...

volgende keer:
herkent God zijn gelijken...

français de la rue : damer

vreten / eten

De Franse taal - het zal niet verbazen - heeft veel woorden voor 'eten' en in de straattaal dan niet zozeer voor het verfijnd eten en de haute cuisine, maar juist voor het onbegrensd gulzig eten, je maag volproppen met troosteten, zullen we maar zeggen. Een van die vele woorden is het werkwoord damer dat als eigenlijke betekenis 'vaststampen' heeft. Denk hierbij aan sneeuw die stevig vastgestampt wordt door speciale sneeuwwagens om een weg weer berijdbaar te maken. Op dezelfde manier kun je je maag volstampen met voedsel, zodat er een vaste laag ligt die verhindert dat je enige tijd een hongergevoel zult hebben...

volgende keer:
is het niet het einde van de wereld, ook al zie je er geen gat meer in...