pas folle, la guêpe !

die is niet op zijn/haar achterhoofd gevallen! / die kun je nog eens om een boodschap sturen! / die is niet van gisteren!
('niet gek, de wesp!')

In de negentiende eeuw luidde het nog pas bête, la guêpe ! ('niet dom, de wesp!'), wat eigenlijk grappiger is, vanwege de dubbelzinnigheid van het woord bête, dat namelijk ook 'beest' betekent en dat is een wesp natuurlijk wel degelijk, een heel irritant beest zelfs.

Indertijd werd met een guêpe ook een geslepen persoon aangeduid. De huidige versie met folle in plaats van bête is in zwang gekomen dankzij de filmcomedie Circonstances atténuantes ('verzachtende omstandigheden') uit 1939.

volgende keer:
laat een weekje op zich wachten, tot na mijn terugkeer uit Libanon...

prendre le mors aux dents

uit zijn slof schieten / de koe bij de horens vatten
('het bit in de tanden nemen')

Zoals ook op de filmposter te zien is (de film uit 1965 heet in het Engels trouwens The Rounders), komt de uitdrukking van vandaag uit de wereld van het paardrijden. Een mors ('bit') wordt in een tandeloos deel achterin de kaak van een paard bevestigd en dient om de richting aan te geven. Als het bit echter naar voren over de tanden van het paard schiet, dan wordt het dier onhandelbaar en slaat het op hol. Dat 'op hol slaan' is de oorspronkelijke betekenis van de uitdrukking. 
De twee afgeleide betekenissen lijken zich nu gemakkelijk te verklaren. Een paard dat op hol slaat, lijkt plotseling in blinde woede te ontsteken én geheel vrij te zijn in het nemen van zijn eigen beslissingen en gaat dus meteen tot actie over...

volgende keer:
bespreken we de intelligentie van een wesp...

apporter des oranges

op (zieken)bezoek gaan / op bezoek gaan in de gevangenis/het ziekenhuis
('sinaasappels meebrengen')

In ons land is het een goed gebruik bij iemand die ziek is een fruitmand te laten bezorgen. Bij een gewoon bezoek nemen we eerder een bloemetje of een fles wijn mee en hoe dat in de gevangenis gaat, daar heb ik eigenlijk geen idee van, want daar ben ik nog nooit op bezoek geweest. Ik vermoed dat je daar helemaal niets mee mag brengen. 

Het heeft allemaal te maken met een buitengewoon preutse senator aan het eind van de negentiende eeuw. Deze Béranger kreeg als bijnaam Père-la-pudeur ('Vader Schaamte') vanwege zijn censuurmaatregelen en zijn obsessie met de goede zeden van de Franse burgers. In 1892 werden vier jonge dames onder wie Marie-Florentine Roger die zich Sarah Brown liet noemen, veroordeeld omdat ze halfnaakt hadden deelgenomen aan een optocht van de École des Beaux-Arts in Parijs. De zaak deed veel stof opwaaien en de dichter Raoul Ponchon schreef de volgende verzen:

O, Sarah Brown, si on t'emprisonne, pauvre ange,
Le dimanche, j'irai t'apporter des oranges.

('O Sarah Brown, als je naar de gevangenis moet, arme engel,
Dan zal ik je 's zondags sinaasappelen komen brengen.')

De sinaasappelen werden dus gekozen omdat ze op pauvre ange rijmen en dat is volgens de site expressio.fr een sympathieker cadeau dan losanges ('ruiten') phalanges ('vingerkootjes'), mésanges ('mezen') of rechanges ('reserveonderdelen'). Van dezelfde dichter komt ook de spreuk: Quand mon verre est vide, je le plains. Quand mon verre est plein, je le vide. ('Als mijn glas leeg is, treur ik erom. Als mijn glas vol is, leeg ik het').

volgende keer:
schiet ik uit mijn slof...

panneaux insolites : chiens acceptés banquiers interdits

honden toegestaan, verboden voor bankiers

De reputatie van bankiers is wel eens beter geweest. Het was misschien verstandig geweest als Macron hiermee rekening had gehouden. Dan had hij misschien kunnen voorkomen dat grote groepen kiezers het vertrouwen in hem verloren. Vandaag zal leren of hij er echt door in de problemen komt. Overigens worden bankiers niet helemaal geweerd in dit etablissement. Als zij bereid zijn een toegangsprijs van 70.000 euro te betalen, zijn ze alsnog van harte welkom...

volgende keer: 
brengen we sinaasappels mee...

français de la rue : caisse

bron: www.dedexpressions.com  

auto - brik/rammelkast - scheet - slecht cijfer - uithoudingsvermogen

De oorspronkelijke letterlijke betekenis van het woord caisse is 'kist' en via 'schatkist' is het ook 'kassa' gaan betekenen.

Figuurlijk en in de omgangstaal heeft het nog vele andere betekenissen, waarvan ik er nu enkele uitlicht. Op het plaatje zie je een letterlijke verbeelding van de uitdrukking lâcher une caisse ('een kist loslaten') dat 'een scheet laten' betekent. Avoir une caisse betekent echter niet dat je een scheet voelt aankomen die je wanhopig probeert te laten imploderen, maar je zegt het bijvoorbeeld van een wielrenner die bijzonder veel uithoudingsvermogen heeft. In de straattaal kan met caisse een auto bedoeld worden, vooral als die in niet al te goede staat meer is, een 'brik' of 'rammelkast' dus. Als je op school een caisse hebt, dan heb je een bijzonder slecht cijfer gehaald en als je op je werk naar de kassa wordt verwezen (À la caisse !) dan kun je laatste loon op gaan halen en ben je ontslagen...

volgende keer:
sturen we bankiers naar de kassa...

convoler en justes noces

een boterbriefje halen / in het huwelijksbootje stappen
('in een rechtmatig huwelijk samenvliegen')

De uitdrukking van vandaag is in feite een letterlijke vertaling van een Latijnse. Direct herkenbaar is het woord noces ('bruiloft'). Bij juste denk je in eerste instantie aan 'rechtvaardig, juist' maar hier wordt 'rechtmatig, volgens de wet' bedoeld'. In het Latijn betekende justae nuptiae 'een wettelijk huwelijk'. Het werkwoord convoler bestaat alleen in deze uitdrukking en is gebaseerd op het Latijnse convolare dat letterlijk 'samenvliegen' betekent. Twee mensen die met elkaar in het huwelijksbootje stappen besluiten vanaf dat moment samen op te trekken en de eerste tijd - zolang de verliefdheid duurt - zijn ze misschien ook in de wolken...
Je kunt ook convoler en secondes noces en dan hertrouw je.

volgende keer...
laten we een kist vallen...

c'est un numéro !

dat is me een nummer! / dat is me er een!
('dat is een nummer')

De betekenis van 'nummer' is hier niet 'cijfer', maar 'circus (of muziek)optreden'. Die betekenis heeft het gekregen vanaf 1879. Ook in onze taal kunnen we zeggen dat iemand een nummertje doet. Iemand die ergens mee wil opvallen kon zo al snel een numéro worden genoemd. Maar al iets eerder kon een vreemd of origineel type un bon numéro genoemd worden. Tegenwoordig wordt in plaats van bon ook vaak het bijvoeglijk naamwoord sacré (lett. 'heilig', maar ook figuurlijk 'verdomd') gebruikt worden, zoals in de boektitel links.

volgende keer:
gaan we een boterbriefje halen...