We hebben allemaal wel een woordje Frans geleerd op school. We kennen de rijtjes van être en avoir, zeggen 'bonjour' en 'au revoir', maar eenmaal in Frankrijk staan we soms met onze mond vol tanden en blijken die Fransen ineens heel andere dingen te zeggen dan we op school geleerd hebben. Hoe zeg je de dingen nou echt in het Frans van vandaag?
Typischfrans is ook te vinden op BlueSky https://bsky.app/profile/arnogerrits.bsky.social
aan het werk gaan / de handen uit de mouwen steken ('naar de steenkool gaan')
Al is het beroep in West-Europa uitgestorven, je ziet ze meteen voor je: de stoere mannen met hun zwarte gezichten die er niet voor terugdeinzen meters onder de grond af te dalen en in het duister hun noeste arbeid te verrichten. Dat waren voorwaar mannen die bereid waren hun handen uit de mouwen te steken. Maar de uitdrukking is in de jaren '30 ontstaan in de wereld van de prostitutie en duidde op een 'regulier beroep' in tegenstelling tot dat van de prostituees en hun pooiers. Vervolgens werd het overgenomen door de onderwereld, waar het 'een eerlijk beroep uitoefenen' ging betekenen. In de theaterwereld ging het betekenen 'zich belangeloos inzetten, zichzelf niet sparen'. Pas in de jaren '80 van de vorige eeuw kreeg het zijn huidige, algemene betekenis van 'aan het werk gaan'.
volgende keer: is er geen kip, geen hond noch een ander dier...
geheel volgens het boekje / in de houding ('de pink op de broeknaad')
Als een militair zijn respect tegenover een superieur moet betuigen, gaat hij in de houding staan, kaarsrecht met de armen strak langs het lichaam, vaak met één hand tegen de pet om te salueren, zodat slechts één hand, of de pink van die hand de broeknaad raakt.
Vaak wordt deze uitdrukking ironisch gebruikt, als iemand - buiten de militaire wereld - wel erg kritiekloos of zelfs slaafs - de taak uitvoert die hem of haar wordt opgedragen.
voor rotte vis uitmaken ('uitschelden als rotte vis')
In het Frans is de uitdrukking eigenlijk wat vreemder of in ieder geval onzuiverder dan in onze taal. Hoewel natuurlijk hetzelfde bedoeld wordt, suggereert de Franse uitdrukking taalkundig in feite dat het de rotte vissen zelf zijn die iemand uitschelden, wat uiteraard tamelijk onmogelijk is. Maar dat de uitdrukking is ontstaan op de vismarkt waar de visverkoopsters ('vijswijven') een zekere reputatie hadden op het gebied van hun woordkunsten, lijkt duidelijk.
volgende keer: leggen we de vinger op de broeknaad...
Weer een gevalletje nomen est omen? De straatnaam (rue monte au ciel - 'Stijg-op-naar-de-hemelstraat') suggereert een bijzondere geneeswijze op de afdeling geriatrie van dit ziekenhuis, maar of de patiënt daar nou op zit te wachten, is maar de vraag...
Zoals het spreekwoord zegt: Dekbed bevroren, Kou aan je oren...
vernikkelen / sterven van de kou ('zich afpellen')
Peler komt van het Latijnse pilare ('ontharen, de huid schoonmaken') en wordt ook gebruikt in de betekenis 'vervellen' (onovergankelijk) en 'schillen, pellen' (overgankelijk). In straattaal staat het echter voor 'vernikkelen van de kou'. Misschien heb je het gevoel dat je zo stevig vervelt dat je de beschermende werking van de huid mist en de kou dus rechtstreeks in je binnenste dringt. En als de kou maar indringend genoeg is, voelt het misschien zelfs alsof je gevild wordt. Het werkwoord kan zowel onpersoonlijk (il pèle, 'het is koud') als persoonlijk (je pèle (de froid), 'ik sterf van de kou') gebruikt worden. Het kan wederkerend gebruikt worden: Je me les pèle ('ik sterf van de kou') en wie zich afvraagt wat deze (mans)persoon dan 'vilt': dat les vervangt les couilles ('de ballen'): je me pèle les couilles is de volledige variant.
naast je schoenen gaan lopen / het te hoog in je bol krijgen ('het dikke/grote hoofd nemen / een groot hoofd krijgen')
Eerder besprak ik al eens een uitdrukking die letterlijk 'naast zijn schoenen lopen' betekent: marcher à côté de ses pompes, maar die betekent iets anders, nl. 'van slag zijn, niet in je gewone doen zijn'. Als je het echter te hoog in je bol krijgt na een succesje, dan krijg je in het Frans een groot hoofd. Prendre is natuurlijk letterlijk 'nemen, pakken' en zo is het ook op het plaatje uitgebeeld, maar betekent ook 'krijgen' in de zin van 'een lichamelijke verandering ondergaan' waarbij die verandering er iets aan toevoegt. Denk bijvoorbeeld aan prendre des kilos, waar wij zouden zeggen 'kilo's aankomen'. Raak je die weer kwijt, dan heb je het over perdre des kilos, maar een paar letters verschil. Maar was het maar zo makkelijk...
de kastanjes uit het vuur halen ('de kastanjes uit het vuur trekken')
Het plaatje verraadt het al: de uitdrukking was in 1640 iets langer en luidde: tirer les marrons du feu par la patte du chat ('de kastanjes uit het vuur halen d.m.v. de poot van de kat') en is afkomstig uit de fabel Le singe et le chat ('de aap en de kat') van La Fontaine, waarin de kat Raton voor aap Bertrand de geroosterde kastanjes uit het haardvuur haalt en terwijl Raton met zijn delicate werkje bezig is, peuzelt Bertrand de felbegeerde kastanjes op.
volgende keer: gaan we naast onze schoenen lopen...
Voor de liefhebbers de hele fabel:
Bertrand avec Raton, l'un Singe et l'autre Chat, Commensaux d'un logis, avaient un commun Maître. D'animaux malfaisants c'était un très bon plat ; Ils n'y craignaient tous deux aucun, quel qu'il pût être. Trouvait-on quelque chose au logis de gâté, L'on ne s'en prenait point aux gens du voisinage. Bertrand dérobait tout ; Raton de son côté Était moins attentif aux souris qu'au fromage. Un jour au coin du feu nos deux maîtres fripons Regardaient rôtir des marrons. Les escroquer était une très bonne affaire : Nos galands y voyaient double profit à faire, Leur bien premièrement, et puis le mal d'autrui. Bertrand dit à Raton : Frère, il faut aujourd'hui Que tu fasses un coup de maître. Tire-moi ces marrons. Si Dieu m'avait fait naître Propre à tirer marrons du feu, Certes marrons verraient beau jeu. Aussitôt fait que dit : Raton avec sa patte, D'une manière délicate, Écarte un peu la cendre, et retire les doigts, Puis les reporte à plusieurs fois ; Tire un marron, puis deux, et puis trois en escroque. Et cependant Bertrand les croque. Une servante vient : adieu mes gens. Raton N'était pas content, ce dit-on. Aussi ne le sont pas la plupart de ces Princes Qui, flattés d'un pareil emploi, Vont s'échauder en des Provinces Pour le profit du Roi.
