de schuld ligt altijd bij een ander / 'ieder zijn meug', zei de boer (en besteeg zijn zeug)
('waarheid aan deze kant van de Pyreneeën, vergissing aan de andere kant')
(en op het plaatje: 'Is het je alles overkomen dat je de leugens van iemand moest aanhoren terwijl je heel goed de waarheid kende?') In de Pyreneeën zou dezer dagen de beslissing vallen over wie de Tour 2018 wint. Onze nationale held Tom Dumoulin had gisteren in kunnen lopen op de geletruidrager, maar hij kwam helaas tekort. Dat was althans de conclusie die velen trokken uit wat er gebeurde, maar zoniet Tom zelf: volgens hem was de kans hem ontnomen door een motor van de Franse televisie die niet achter maar voor hen reed waardoor Roglic op het enige rechte stuk van de afdaling van hem weg had kunnen rijden. Roglic was zich echter van geen kwaad bewust. En zo kan iets voor de een een waarheid als een koe zijn, en voor de ander een toevallige vergissing...
De uitdrukking is in feite een citaat van de zeventiende-eeuwse filosoof Blaise Pascal, wellicht gebaseerd op een eerdere uitspraak van de zestiende-eeuwse filosoof Michel de Montaigne, die al zei: Quelle vérité que ces montagnes bornent, qui est mensonge au monde qui se tient au-delà en elders Chacun appelle barbare ce qui n'est pas de son usage ('Iedereen noemt wat hij zelf niet gewend is, barbaars').
Ik ga nu zelf eens kijken wat er d'usage is in Suriname en de Guyana's. Het blog ligt dus even drie weken stil...
Tot over 3 weken!
iemand graag mogen
('aan de goede hebben')
Zo te zien mogen deze twee mannen elkaar inderdaad, maar dat is niet wat er boven het plaatje staat. À la bonne vôtre is namelijk gewoon een variant van À la vôtre en À votre santé en betekent dus 'Proost!, op je gezondheid!'
Avoir à la bonne heeft een andere oorsprong. Het komt uit het bargoens, de taal van de onderwereld. De beruchte Vidocq (op wie Hugo's personage Valjean in Les Misérables gebaseerd is) schreef in 1828 in zijn memoires dat de wijkcommissaris ne m'a pas à la bonne ('me niet mag'). Dat à la bonne kon ook met andere werkwoorden gecombineerd worden als prendre quelqu'un à la bonne en se mettre à la bonne avec quelqu'un. Tegenwoordig is alleen de combinatie met avoir gangbaar. Welk zelfstandig naamwoord eigenlijk moet worden aangevuld, is niet duidelijk, maar dat is misschien ook niet nodig, de betekenis van bonne zegt genoeg. Littré, een bekende negentiende-eeuwse lexicograaf, heeft de uitdrukking in verband gebracht met een kaartspel dat Lodewijk XIV graag speelde en dat reversis heette. Daarin was la bonne de benaming voor 'uitbetaling door de bank'. En je kreeg een dubbel bedrag uitgekeerd als je als laatste kaart een aas of harten boer neerlegde. Maar daarmee is het verband met de betekenis van de uitdrukking nog niet helemaal duidelijk...
volgende keer:
Morgen is het de dag van de waarheid in de Pyreneeën...
je liegt / je grootje
('dat is vla')
Oui, c'est du flan, du flan parisien, om precies te zijn, in alle pâtisseries te vinden. Simpeler gebak bestaat niet.
Toch heeft de uitdrukking niets met dit gebak te maken.
Flan is ook de benaming voor de metalen schijf waaruit munten werden geslagen en dan hebben we het over de elfde eeuw. C'est du flan is dus al een hele oude uitdrukking en die verwijst naar de valsemunterij en van daaruit naar analogie naar alles wat 'vals' of 'nep' is. Als je vermoedt dat iemand liegt of uit zijn nek lult, dan kun je dus zeggen: C'est du flan !
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je iemand mag?
een veer laten, erbij inschieten
('er veren laten')
Dit is een oude uitdrukking (uit de vijftiende eeuw) die het Frans en het Nederlands met elkaar delen. Als een vogel zich wil redden uit een benarde situatie, lukt hem dat vaak niet zonder een veer, of zelfs meerdere veren te laten (sans y laisser des plumes). Onze menselijke veren hebben meestal betrekking op financieel verlies of andere schade die we oplopen. Hoe dan ook, we schieten er iets bij in, we moeten een veer laten...
volgende keer:
Wat bedoelt een Fransman als hij zegt c'est du flan, terwijl er nergens een stuk vla te zien is?
lange spillebenen hebben
('hooiwagenbenen hebben')
Wie kent niet dit beroemde beeld Maman van Louise Bourgeois voor het Guggenheim Museum in Bilbao, later herplaatst voor de National Gallery of Canada in Ottawa?
De eerste betekenis van het woord faucheur is 'maaier', maar de tweede (ook in de variant faucheux) is 'hooiwagen', zo'n spinachtig insect met in verhouding tot het lichaam extreem lange, dunne poten. Het ligt voor de hand iemand met lange spillebenen met dit diertje te vergelijken.
volgende keer:
Gaan we de hittegolf overleven zonder een veer te laten?
tranen met tuiten huilen
('warme tranen huilen')
In een verouderd Nederlands kun je ook 'hete tranen schreien'. Waarom die tranen heet zijn, is niet helemaal duidelijk, al kun je misschien zeggen dat iemand die het op een onbedaarlijk huilen zet, een verhit gezicht heeft. Of het moet zijn dat tranen doorgaans warmer aanvoelen (want op lichaamstemperatuur) dan regendruppels. Hoe dan ook, dezer dagen schreien met name boeren en ouderen waarschijnlijk steeds hetere tranen, nu de buiten- en binnentemperaturen maar blijven oplopen en de velden verdrogen. Het is een canicule ('hittegolf, hondenweer') zoals we die zelden hebben meegemaakt. Overdag misschien tranen met tuiten huilen voor sommigen, maar in de avond wel lekker, toch?
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans iemand met lange spillebenen?
een wietthee / een kruidenthee
Toegegeven, sommige Franse obers zullen misschien niet eens zo verbaasd zijn, als we op een terras een thé à l'herbe bestellen, gezien onze reputatie, maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat hij je er ook een zal serveren. Het is een begrijpelijke fout. Je hebt immers ook thé au citron ('citroenthee') en thé à la menthe ('muntthee') en herbe betekent toch 'kruid'? Nou... niet helemaal. Het woord herbes (in het meervoud dus) kan in de betekenis van 'kruiden' gebruikt worden, maar dan is het meestal aangevuld met iets, bijvoorbeeld aux herbes de Provence ('met Provençaalse kruiden') of aux fines herbes ('met tuinkruiden'). Het woord herbe betekent op de eerste plaats 'gras' en op de tweede plaats 'wiet'.
Wat bestel je dan, als je zin hebt in een onschuldig kruidentheetje? Dan bestel je une tisane of une infusion. In de praktijk kunnen beide termen door elkaar gebruikt worden, maar er is een verschil. En waarom gebruik je dan niet het woord thé ? Heel simpel, omdat 'kruidenthee' evenmin als 'rooibosthee' gewoon geen thee is. Alleen thee die getrokken wordt van theebladeren, mag thé genoemd worden. Als je daar vervolgens iets aan toevoegt, kun je dat aanvullen met au of à la zoals in thé au citron.
Een thee die bereid is met kruiden in plaats van met theebladeren, heet dus une tisane: une tisane à la camomille ('kamillethee') bijvoorbeeld of une tisane à l'ortie ('brandnetelthee'). Meestal gaat het hier ook om een infusion. Bij het woord infusion gaat het namelijk om de bereidingswijze. De meeste vormen van thee en kruidenthee worden namelijk getrokken door heet water op de bladeren, bloemen of kruiden te schenken en de thee te laten trekken. Dat heet infusion. Er bestaan daarnaast ook andere technieken zoals décoction waarbij je de bladeren e.d. in het water kookt i.p.v. het te laten trekken en macération waarbij je de bladeren e.d. met koel water vermengt, maar daar weet de gemiddelde Fransman ook niets van. Gaat het niet om echte zwarte, groene of witte thee, dan spreekt men van tisane of infusion.
Wij zullen waarschijnlijk liever de eerste term gebruiken, om de associatie met het ziekenhuis ('een infuus') te vermijden. Die associatie zal een Fransman overigens niet leggen, want een infuus heet in het Frans een goutte-à-goutte ('druppel voor druppel').
volgende keer:
Het blijft maar warm, om te huilen gewoon...
