in de rats zitten
('zich gal maken')
Om deze uitdrukking te begrijpen moeten we terug naar de in de Middeleeuwen omarmde klassieke Griekse leer van de vier levenssappen en corresponderende humeuren van Hippocrates. De vier levenssappen bloed, slijm, gal en zwarte gal zouden onze humeuren en onze gezondheid beïnvloeden. Een overmatige productie van gele gal door de galblaas zou ons woedend maken. Vandaar dat we nog steeds 'onze gal spuwen' over iets wat ons niet zint. Zwarte gal zou afkomstig zijn van de milt (spleen in het Engels, wat nog steeds ook een aanduiding is voor 'weltschmerz, weemoed') en zou ons zwartgallig, in het Grieks 'melancholisch' maken. En ja, dan zit je dus in de rats (la rate is trouwens het Franse woord voor de milt, en zo is de cirkel weer rond).
volgende keer:
Hoe noemen de Fransen een bartype, een barfly?
alcohol drinken op nuchtere maag
('de worm doden')
Kent iemand de volgende uitdrukking: 'een pierenverlakker nemen'? Ik kwam hem tegen toen ik research naar de uitdrukking van vandaag verrichte, maar had er zelf nog nooit van gehoord...
De uitdrukking is begin negentiende eeuw in de Franse taal verschenen en gaat terug op de gewoonte om kinderen (jazeker) voordat ze naar school gingen een beetje alcohol te laten drinken op nuchtere maag, omdat dat wormen zou tegengaan. Al gauw vonden ook volwassenen er een goed excuus in om al vroeg op de dag aan de drank te beginnen...
volgende keer:
hebben we een pijnlijke, onsmakelijke uitdrukking...
muur - rijp - versleten - dronken - braam - moerbei - ommuur(t)/ommuren
Les mûres sur le mur sont mûres, murmure Lemur. ('De bramen op de muur zijn rijp, fluistert Lemur'). Deze zin vol homofonen zou misschien tot wat onbegrip kunnen leiden.
Het woord mur betekent 'muur' of 'wand', met een accent circonflexe erop is het een bijvoeglijk naamwoord dat 'rijp' betekent. Afgeleide betekenissen van datzelfde bijvoeglijk naamwoord zijn 'versleten' (van stof) of zelfs 'dronken'.
Daarnaast bestaat het zelfstandig naamwoord mûre met accent en toegevoegde -e dat zowel 'braam' als 'moerbei' betekent en tenslotte bestaat nog het werkwoord murer ('ommuren') waarvan de enkelvoudige vormen (mure, mures) en de derde persoon meervoud (murent) ook precies hetzelfde klinken als mur, mûr en mûre.
volgende keer:
Wat doet een Fransman als hij 'de worm doodt' ?
pact civil de solidarité
('burgerlijk solidariteitspact')
Voordat in Frankrijk in mei 2013 het huwelijk werd opengesteld voor homoseksuelen (in het Frans heet dat niet het 'homohuwelijk' maar le mariage pour tous) konden twee volwassenen van hetzelfde of verschillend geslacht sinds november 1999 een geregistreerd partnerschap aangaan, dat P.A.C.S. genoemd werd. Velen maakten hiervan gebruik en de term raakte snel ingeburgerd, wat blijkt uit het feit dat er meteen ook een werkwoord van werd afgeleid: se pacser naar analogie met se marier ('trouwen'). Iets soortgelijks is in het Nederlands gebeurd met P.I.N. ('persoonlijk identificatienummer') waarvan de woorden pinnen, pincode en pinautomaat zijn afgeleid. Zelfs een andere taal kan ermee verbonden worden getuige het plaatje. Ook in Frankrijk werden al Engelstalige kaarten verstuurd met just married dus waarom niet just pacsées ?
volgende keer:
Wat betekent les mûres sur le mur sont mûres ?
zich gewonnen geven / de vlag strijken
('de vlag neerhalen')
Op het moment dat dit bericht gepost wordt, moeten beide steden nog vier uur in spanning afwachten, maar dan zal Maastricht of Rotterdam de vlag moeten strijken en zich gewonnen moeten geven omdat de concurrent het Eurovisiesongfestival van 2020 heeft binnengehaald. Het woord pavillon (in het Nederlands overgenomen als 'paviljoen') heeft tegenwoordig vooral de betekenis 'vrijstaand huis', maar was vanaf begin zestiende eeuw ook de aanduiding voor een vlag op een schip, waarmee het schip haar identiteit aangaf. Voor de dertiende eeuw overigens was een pavillon een legertent.
Als een schip tijdens of voor aanvang van de strijd de vlag streek, dan betekende dat dat het zich gewonnen gaf, zoals de witte vlag op land.
volgende keer:
begrijpen we wat een Fransman bedoelt wanneer hij 'de worm doodt'...
dat is een eitje / kat-in-het-bakkie
('dat is noga')
Voor de Engelsen is het a piece of cake, voor ons 'een eitje' of 'een kat-in-het-bakkie'. In het Franse bargoens van het begin van de vorige eeuw stond nougat voor een makkelijk karweitje dat snel geld/resultaat opleverde. Makkelijk zat!
volgende keer:
Morgen moet Maastricht of Rotterdam zich gewonnen geven...
twee handen op één buik zijn / het erg goed met elkaar kunnen vinden
('elkaar begrijpen als dieven op de jaarmarkt')
Larron is een ouderwets woord voor 'dief, rover' dat terugkeert in de uitdrukkingen l'occasion fait le larron ('de gelegenheid schept de dief', zie plaatje) en s'entendre comme larrons en foire ('twee handen op één buik zijn'). In de oudste versie van de uitdrukking was en foire nog niet toegevoegd. Dieven en zakkenrollers werkten en werken natuurlijk efficiënter als ze met zijn tweeën zijn: de een leidt het slachtoffer af en de ander gaat er met de buit vandoor, die vervolgens natuurlijk gedeeld wordt. De in de zeventiende eeuw toegevoegde foire ('jaarmarkt, braderie') geeft natuurlijk de perfecte omgeving voor de activiteiten van de goed samenwerkende boeven: de tentoongestelde waren leiden iedereen nog eens extra af en zo kunnen ze succesvol hun slag slaan. De schurkachtige connotatie is inmiddels van de uitdrukking af, maar de medeplichtigheid is gebleven...
volgende keer:
Voor ons is iets makkelijks een 'eitje', voor de Engelsen 'a piece of cake'. Welke culinaire specialiteit benoemen de Fransen in zo'n geval?
