Weer eens zo'n woordgrapje dat zich niet laat vertalen in het Nederlands:
'Ik weet niet zeker of ze dat nou bedoelen met 'laat de witte wijn tot de helft inkoken'...
Voor 'inkoken' wordt in het Frans het werkwoord réduire gebruikt, dat 'terugbrengen, minderen' betekent...
volgende keer:
hebben we pompoen...
zittend plassen
Heren... graag zittend plassen!
Pfff... die vrouwen met hun idiote regels...
volgende keer:
verminderen we het drankgebruik...
Een regel in een verhaal of een gedicht is een ligne ('lijn'). Een règle is een regel in de betekenis van een 'voorschrift' of het is een liniaal. Wie een tekst helemaal wil begrijpen moet vaak niet alleen afgaan op wat er expliciet wordt uitgedrukt, maar ook op wat niet wordt gezegd maar wel gesuggereerd, dus datgene lezen wat op de open plekken tussen de regels 'geschreven' staat.
volgende keer:
gaan we er even voor zitten...
er het fijne van willen weten
Er het fijne van willen weten,
dat is weten waar je aan toe bent.
Aan jou om het te ontdekken
('er het duidelijke hart van willen hebben')
Zoals al eerder opgemerkt, werd het hart vroeger niet alleen als zetel van onze gevoelens, maar vooral ook als de kern van ons verstand gezien. Wie ergens dus het fijne van wilde weten, deed dat met diens hart.
volgende keer:
lezen we tussen de regels door...
In de juiste context zou het ook dit kunnen betekenen: (weer) toetreden tot een priester- of kloosterorde. Daarbij kun je natuurlijk ook hopen dat je leven een beetje op orde komt. Maar in het dagelijks taalgebruik is uiteraard geen sprake van een kerkelijke orde, maar gewoon van de 'normale loop van zaken'. Als dingen even niet liepen zoals gebruikelijk was, maar de orde zich vervolgens weer herstelt, dan komt alles weer in orde en gaat het weer zoals het altijd ging...
volgende keer:
willen we er het fijne van weten...
Bij ons gaat de liefde van de man erdoor en als iemand lef heeft, heeft hij of zij ballen (kennelijk is lef in onze cultuur bij uitstek een mannelijke eigenschap), maar in het Frans heb je lef als je 'maag' hebt. Ook de Engelstaligen situeren moed in het spijsverteringskanaal, ietsje lager dan, in de darmen (guts). Inderdaad is het zo dat het spijsverteringskanaal sterk kan reageren op emoties. Je kunt het bijvoorbeeld in je broek doen van angst. Iemand die zijn of haar angst goed weet te beteugelen, heeft kennelijk sterke darmen of een sterke maag.
volgende keer:
brengen we een en ander in orde...
Als iets je onbedaarlijk doet lachen, kun je je mond zo wijd opensperren dat het lijkt alsof je gezicht in tweeën splijt. Wij zeggen dan ook niet voor niets dat we in lachen uitbarsten. Gelukkig blijven er na afloop doorgaans geen barsten in je gezicht staan...
volgende keer:
volgt na Pinksteren, als ik terugkom uit Lyon.
Je geeft het wiel een zetje. Stel je een situatie voor waarbij je een auto wilt starten. De chauffeur gaat achter het stuur zitten, maakt contact, en verricht alle benodigde handelingen, terwijl twee passagiers of omstanders achter de auto plaatsnemen en het voertuig even voortduwen. Figuurlijk zet je zo samen de schouders onder iets om een plan of project te verwezenlijken.
volgende keer:
splijt ons gezicht...
In de tijd dat de melkboer nog zijn ronde deed om melk aan huis te bezorgen, moest deze erg vroeg opstaan om de melk overal nog vóór het ontbijt bezorgd te krijgen.
volgende keer:
geven we het wiel een zetje...
gevecht met de weegschaal
'Als je één kilo meer aangeeft, zul je
daar spijt van krijgen!'
Zie hier mijn gevecht met de weegschaal in de afgelopen 25 (ruwe schatting) jaar, een gevecht dat ik komende week hoop te winnen. Als alles volgens schema verloopt raak ik deze week officieel het etiket 'obesitas' kwijt...
volgende keer:
staan we weer heel vroeg op...
'Natuurlijk laat ik iedere ochtend mijn hond uit maar ik kan nou niet zeggen dat ik me er fitter door voel.'
(meestal wordt voor 'uitlaten' het woord promener gebruikt, maar hier is gekozen voor faire marcher, 'laten lopen')
volgende keer:
ben ik bijna obees af...
Dat is wat er geroepen wordt als iemand van een schip valt en door de golven gegrepen wordt. In het Nederlands en in het Frans kan de uitdrukking ook figuurlijk gebruikt worden. In het Nederlands is dat doorgaans door het te ontkennen: "geen man overboord" wordt gebruikt om aan te geven dat een probleem wel meevalt. In het Frans blijft de ontkenning achterwege en duidt un homme à la mer iemand aan die in materiële of morele zin verloren is. Die gaat dus wel degelijk 'koppie onder'. Wil je trouwens in het Frans 'geen man overboord' zeggen, zeg dan: il n'y a pas mort d'homme.
volgende keer:
laten we de hond uit...
Een vogeltje blijft zelden lang op dezelfde tak zitten, maar hupt voortdurend van de ene naar de andere tak. Dit beeld kan ook geschapen worden door iemand die in zijn of haar eigen leven ook niet zeker is welke weg te kiezen.
volgende keer:
gaat er een man overboord...
Vandaag weer eens twee uitdrukkingen ineen die eigenlijk geen uitleg behoeven. Op het plaatje word je gewaarschuwd voor het enorme risico dat je neemt als je appt (vroeger zouden we gezegd hebben sms't (texter, een 'tekstbericht' is een texto) achter het stuur (volant is een autostuur). Toch nog iets over de herkomst van de eerste uitdrukking: risquer gros komt uit de gokwereld en slaat op een hoge geldinzet in het casino. Een variant van de uitdrukking was dan ook jouer gros. Dat is ook te horen in de Nederlandse variant, waarin sprake is van hoog spel spelen.
volgende keer:
genieten we van een vogeltje op een tak...
De Romeinen waren er bekend om, het verlenen van burgerschapsrechten aan mensen die bijvoorbeeld in door hen veroverde gebieden woonden. Door hen burgerschapsrechten te verlenen konden ze meedraaien in de Romeinse maatschappij als volwaardig lid. Iets soortgelijks zagen we - ooit - in de Verenigde Staten en hopelijk blijft ook het Europese burgerschap nog een nastreefbaar doel.
En toch is de uitdrukking niet tot de Romeinse geschiedenis te herleiden en niet tot het woord civitas ('burgerschap') maar tot de twintigste eeuw en tot het Franse woord cité. Civitas verbinden we met vrede, we spreken dan ook niet voor niets van pax romana ('Romeinse vrede') en ooit ook van pax americana, maar het is afkomstig uit de militaire wereld: als bepaalde legeronderdelen het recht kregen om door de stad te marcheren, dan hadden ze droit de cité. Ik blijf toch maar dromen van een vredelievende wereld waarin iedereen zijn of haar burgerschapsrecht heeft om volwaardig mee te draaien.
volgende keer:
nemen we een groot risico...
Deze kapper zet het hoofd op de eerste plaats, een woordspelletje met de uitdrukking la tête la première, dat weer doet denken aan een duik in het water. Als je ergens spontaan en impulsief induikt, kun je dat zien als een duik in het water, waarbij je hoofd als eerste het wateroppervlak raakt. Je bent dan met recht een waaghals...
volgende keer:
krijgen we stadsrechten...
(heteromannenhumor...)
Ali B. is niet de enige man die moeite heeft met het woordje 'nee'....
- Vanavond niet, lieverd, ik heb hoofdpijn!
= Dat komt goed uit, ik heb mijn lid ingesmeerd met aspirine. Wil je het mondeling innemen of als zetpil?
volgende keer:
gaan we hoofd eerst...
Ons lichaam bestaat voor 80% uit water...
"Dus ik ben niet dik, ik ben gewoon ondergelopen!"
volgende keer:
heb ik hoofdpijn...
Als je jezelf in de waagschaal durft te stellen door persoonlijke offers te brengen kun je in het Frans zeggen dat je 'betaalt met je persoon'. Dat betekent niet dat je de hoogste prijs betaalt, maar wel dat je jezelf niet ontziet.
volgende keer:
laten we ons betalen...
Vandaag bespreken we niet één uitdrukking, maar een hele serie met het voorzetsel hors (de) dat 'buiten, behalve' betekent. U kent het misschien wel uit het bijwoord dehors dat letterlijk 'buiten' betekent, net als à l'extérieur. En dehors de en hors de betekenen in de meeste gevallen 'buiten' in overdrachtelijke zin. Hieronder volgen een paar voorbeelden van vaste uitdrukkingen met hors (de):
In de Tour de France worden bergbeklimmingen in een moeilijkheidscategorie ingedeeld, van de 3e tot de 1e categorie oplopend in moeilijkheidsgraad. Sommige beklimmingen worden zo zwaar ingeschat dat ze hors catégorie worden genoemd, wij zeggen dan 'in de buitencategorie'.
Hors de combat betekent 'buiten gevecht'. Iets wat uit de handel wordt genomen is hors commerce. Hors concours betekent 'buiten mededinging', te vergelijken dus met de buitencategorie. Iets wat absoluut zeker is, is hors de doute ('buiten twijfel') en als je iemand de deur wijst kun je zeggen: Hors d'ici ! (d'ruit!, lett. hier(naar)buiten). Iemand of iets wat onvergelijkelijk en weergaloos is, is hors pair ('zonder (buiten) gelijke') en iets wat niet te betalen is hors de prix. Hors de question betekent 'geen sprake van' en onlangs zagen we nog hors (de) saison in de betekenis van 'buiten het seizoen' of 'ongelegen'. Iets wat niet in serie maar apart geproduceerd wordt heet hors série. Is iemand of een apparaat buiten dienst dan is het hors service, is het hors d'usage dan is het in onbruik geraakt of kapot. En misschien raak je hors de soi ('buiten zichzelf') als je plotseling ontdekt dat je iets wat je net voor heel veel geld hebt aangeschaft, hors taxes ('taxfree') voor een veel lagere prijs had kunnen verkijgen.
volgende keer:
betalen we de hoogste prijs...
Velen van ons willen ballen in de soep, maar als we zo'n bal erin tegenkwamen, zouden we toch op zijn minst heel vreemd opkijken. De uitdrukking schijnt te zijn ontstaan in de vorm il y a une touille dans le potage. In de Vendée betekende het woord touille 'soeplepel'. Als er een bord soep met de lepel er nog in werd aangetroffen, kon dat betekenen dat de eter het bord had laten staan omdat er iets in zat wat hem of haar niet beviel. Fransen uit andere regionen verstonden het woord touille niet en in de volksmond werd het al gauw een couille, een teelbal dus. Smakelijk eten!
volgende keer:
gaan we buiten ons boekje...
Nu producten uit en over de hele wereld naar supermarkten worden vervoerd, zijn we haast niet anders gewend dan dat we alle groenten en fruit bijvoorbeeld op ieder moment van het jaar kunnen kopen. Wie bewust koopt en het milieu niet te veel wil belasten en/of wie langer meegaat dan vandaag, weet echter dat er voor alle producten - althans in de eigen regio - een bepaald seizoen bestaat. We kennen dat nog uit sommige uitdrukkingen (als de r in de maand zit bijvoorbeeld). Daarbuiten zijn de betreffende producten dus eigenlijk niet verkrijgbaar. Wie dan een lokaal product wil verkrijgen, komt op een ongelegen moment.
Je zult dan dus moeten wachten tot het ideale seizoen weer terugkomt, tenzij... het n'est plus de saison ('het heeft afgedaan'). Onzeker wanneer het het seizoen is voor je favoriete product? Vraag het aan de groenteman, die heet in het Frans le marchand de(s) quatre saisons...
volgende keer:
treffen we iets bijzonders aan in de soep...
Honden worden gefokt op bepaalde raskenmerken, waardoor ze inmiddels vaak behoorlijk ver afstaan van hun directe familieleden, de wolven. Zo kunnen ook mensen heel beschermd of misschien liever gezegd afgeschermd worden opgevoed binnen een bepaalde familie of sociale klasse, waardoor je al gauw 'zo vader zo zoon' krijgt en 'de appel niet ver van de boom valt'.
volgende keer:
vallen we een beetje buiten het seizoen...
'Ik bederf het uitzicht niet, ik bén het uitzicht.'
volgende keer:
gaan we eropuit met jachthonden...
Deze maand is er een initiatief 'mei, socials vrij'. Wie gaat dat lukken?
- Ik ben niet verslaafd aan mijn smartphone! Ik kan het bewijzen, ik heb een app die me waarschuwt als ik verslaafd word. En die heeft me nog niets laten weten.
volgende keer:
hebben we een slecht uitzicht...
In plaats van cent euros kun je natuurlijk ook een ander bedrag invullen. In het Nederlands houden we het meestal vaag en duiden we met 'papieren' een onbepaald aantal bankbiljetten aan. Er kan in het Frans trouwens ook iets anders dan geld worden ingevuld: bijvoorbeeld ça va chercher dans les archives, als er nog een flink onderzoek moet worden gepleegd in de archieven. Het idee bij een geldbedrag is dus dat er fondsen moeten worden aangeboord, dat je op zoek moet gaan naar de benodigde financiële middelen.
volgende keer:
kijken we op onze smartphone...