Luizenmoeders en mensapen zullen bevestigen dat het hier om een heel precies en langdurig werkje kan gaan, maar wie goed zoekt vindt uiteindelijk het beestje dat voor zoveel ongerief zorgt. Je kunt natuurlijk ook te ver gaan, door overal maar naar een klein beestje te blijven zoeken, ook al ervaart de patiënt totaal geen overlast. Dan zoek je in feite naar spijkers op laag water...
volgende keer:
hebben we het over een groter beestje...
Zo ziet de Aventijn er tegenwoordig uit, een van de zeven heuvels waarop Rome is gebouwd. Om de uitdrukking van vandaag te verklaren, moeten we dan ook teruggaan naar het oude Rome van de vijfde eeuw voor Christus. Centraal staat daarbij de strijd tussen het plebs (de gewone mensen, waaronder de soldaten) en de Patriciërs (de adel, die alle macht bezit). De plebejers hadden vaak grote schulden, omdat ze gebukt gingen onder grote belastingheffingen en ze konden zelfs tot slaaf gemaakt worden om daarmee hun schulden af te betalen. Dat leidde natuurlijk regelmatig tot grote opstanden. Maar toen er tegen de Volsci gestreden moest worden, stelden de consuls voor de schulden van de plebejers kwijt te schelden en tot slaaf gemaakten hun vrijheid terug te geven in ruil voor deelname aan de strijd. Toen een eerste overwinning werd behaald, hielden de machthebbers zich echter niet aan hun beloften. Daarop trokken de plebejers zich terug op de Aventijn - de woonplaats van de meesten van hen - en zij weigerden iedere verdere deelname aan de strijd. De consuls begrepen dat ze de strijd nooit zouden kunnen winnen zonder deelname van het plebs en zij stuurden Menenius Agrippa als onderhandelaar naar de Aventijn. Hij gebruikte daarbij een parabel die later ook door La Fontaine als fabel is bewerkt. Daarin kwamen in een menselijk lichaam de ledematen (lees: de plebejers) in opstand tegen de maag (lees: de Patriciërs), die volgens hen niets ondernam, maar alleen maar voedsel ontving zonder daarvoor te werken. De ledematen weigerden langer voor de maag te werken. Even later ontdekten ze echter dat ze geen kracht meer hadden om hun eigen werkzaamheden uit te voeren. De maag leverde immers altijd de voedingsstoffen die nodig waren om het lichaam te laten werken. Beiden waren dus van elkaar afhankelijk en een lichaam kon alleen goed functioneren als beide partijen goed met elkaar samenwerkten. De parabel lijkt te hebben gewerkt, want de Patriciërs gingen zich aan hun beloften houden en gaven de plebejers zelfs inspraak bij belangrijke beslissingen. Zij mochten daarvoor volkstribunen aanwijzen.
volgende keer:
gaan we op zoek naar een klein beestje...
De precieze herkomst van het woord perlimpinpin is niet duidelijk, maar het verscheen in ieder geval in de eerste helft van de zeventiende eeuw en was waarschijnlijk de aanduiding voor een toverspreuk, net als abracadabra. Ook de aanduiding poudre de charlatan ('kwakzalverspoeder') komt voor, aanvankelijk dus een woord voor poedertjes die op markten e.d. werden aangeprezen om hun vermeende (maar niet aanwezige) geneeskundige krachten en daarna figuurlijk ook voor wonderbaarlijke (maar niet werkende) oplossingen voor problemen, 'gebakken lucht' dus. Voor wie het toch wil gebruiken, lees de bijsluiter: 'Open het buisje voorzichtig. Neem een klein beetje poeder tussen duim, wijsvinger en middelvinger. Gooi het poeder in de lucht en kijk omhoog, zodat het poeder op uw gezicht terechtkomt. Wacht enkele minuten.' Het is maar dat u het weet...
volgende keer:
volgt over twee weken, na mijn bezoek aan Sardinië en Corsica.
Als wij zeggen 'Ik kom te laat!' wil dat nog niet per se zeggen dat dat ook werkelijk het geval is, maar wel dat je je ongelofelijk moet haasten om op tijd te komen. Dan kun je dus zeggen: Je suis à la bourre ! Waarom dat zo gezegd wordt, is eigenlijk niet duidelijk. Bourre is o.a. een argotwoord voor 'smeris', maar je zou je misschien eerder uit de voeten willen maken als je door een smeris op de hielen werd gezeten. Daarnaast betekent het 'stop- of vulhaar', 'dons', 'wolafval', 'laadprop' (voor in een geweer) of 'knop van een wijnstok', maar vooral geeft het dus vulmateriaal aan. Als je overigens bourré bent, zit je helemaal vol met alcohol, ofwel je bent 'zat, bezopen'. Maar wat nu de link is met 'bijna te laat zijn' en 'je ontzettend moeten haasten' is niet helemaal duidelijk. Misschien het feit dat wanneer je iets opvult, je ook iets blokkeert en als je geblokkeerd wordt, stop je in je werkzaamheden en kom je dus wellicht te laat, maar het klinkt allemaal wat vergezocht.
Er is een taalkundige die het in verband brengt met een Zuid-Frans kaartspel met dezelfde naam. Daarin ben je à la bourre (a la borra) als je in het spel afgezet, dwarsgezeten wordt (in het Frans se faire plumer). Daarin zie je ook de overeenkomst tussen bourre (in de betekenis 'dons') en plume ('veer'), maar de link met 'te laat zijn, de benen uit je lijf hollen' blijft onduidelijk...
volgende keer:
verkopen we gebakken lucht...
de volmaakte man
Er zijn volmaakte mannen
in alle uithoeken van de
wereld. Helaas is de aarde
rond...
Zou dit misschien verklaren waarom er steeds meer mensen (mannen?) zijn die geloven dat de aarde plat is? Het woordgrapje is in het Frans iets makkelijker gemaakt dan in het Nederlands. Wij kunnen het hebben over alle uithoeken van de wereld. In het Frans is de uitdrukking echt 'op de vier hoeken van de wereld', wat het beeld oproept van een rechthoekige wereld. Laten we het erop houden dat niemand volmaakt is, man noch vrouw en gelukkig maar, dan kunnen we van elkaar blijven leren en de wereld - rond of plat - geleidelijk aan een beetje beter maken...
volgende keer:
In het Noord-Franse Cormontreuil (Marne) is een aantal keren de Loufoque run georganiseerd, een 'hardloopwedstrijd' van een aantal kilometers (ca. 5 km), waarbij niet de sportieve prestatie centraal staat maar het plezier. Je mag je zo maf mogelijk uitdossen en naast hardlopen mag je ook dansen of silly walken. Het woord loufoque is een louchébem-woord dat gepopulariseerd is door de Franse komiek Pierre Dac (1893-1975). Hm, ja... louchébem, wat is dat nou weer? Wel, Fransen spelen graag met taal. In vorige bijdragen heb ik al vaker het verlan-procedé uitgelegd, dat nog heel productief is in Franse straattaal, waarbij lettergrepen worden omgedraaid: laisse béton voor laisse tomber ('laat maar zitten'), zarbi voor bizarre, tromé voor métro en Stromae voor Maestro. Daarnaast bestaat ook bijvoorbeeld het javanais waarbij de klanken -av- in lettergrepen wordt geplakt: bonjour wordt bavonjavour en Paris wordt Pavaravis. Heel irritant en vermoeiend (pénible) kan dit zijn, want iemand die het javanais beheerst, wordt al snel volstrekt onverstaanbaar: pénible wordt bijvoorbeeld pavénivablave.
Het al even maffe louchébem komt uit het argot van slagers uit Parijs en Lyon uit de eerste helft van de negentiende eeuw en bestond erin de eerste (groep) medeklinker(s) van een woord te vervangen door de letter l, om vervolgens de vervangen letter(s) zelf weer aan het eind van het woord te plakken gevolgd door een achtervoegsel als -em/ème, -ji, -oc/oque, -ic, -uche of -èche. Zo is het woord louchébem zelf dus ontstaan uit boucher ('slager'). Je vervangt de eerste b door een l, plaatst de b vervolgens achter het woord (nu geschreven als louché) en plakt daarachter het achtervoegsel -em. Toegepast op het Nederlands zou je dus iets gekregen hebben als 'lagerslem'. En zo maak je dus ook van fou ('gek, dwaas'), loufoque. Lekgok, hè, of volkomen lafmok.
En zo zie je maar, niet alleen de Britten houden van het absurde, ook de Fransen, al moet het voor die laatsten wel volgens precieze regeltjes gaan...
Tenslotte nog wat beelden van de Loufoque run in Cormontreuil. Misschien moeten we ook eens mee gaan doen, want volgens mij kan het allemaal nog veel maffer:
Het gaat hier om een oude uitdrukking uit de veertiende of vijftiende eeuw. Waarschijnlijk hebben de Franse en de Nederlandse uitdrukking dezelfde oorsprong. De Franse variant geeft misschien iets duidelijker aan waarom het bijltje erbij neer wordt gegooid. Het roept meteen het beeld op van een houthakker die bezig is een boom te vellen als vervolgens het metalen gedeelte van de bijl losschiet en niet meer terug te vinden is (misschien in een nabijgelegen bosven gevallen of in dicht struikgewas). Tja, dan zit de houthakker er niets anders op dan ook het handvat er maar bij neer te gooien...
volgende keer:
hebben we een dwaze bijdrage...