y a pas photo

geen twijfel mogelijk / zo klaar als een klontje
('er is geen foto')

Dit is een tamelijk recente uitdrukking, voor het eerst opgetekend in de jaren '80 van de twintigste eeuw. Soms komen bij paardenraces (en wielerkoersen, maar dan gaat het uiteraard niet om paarden...) twee paarden zo dicht bij elkaar over de finishlijn dat een fotofinish nodig is om te bepalen wie de winnaar is. Die foto wordt overigens bij paardenraces automatisch genomen. Maar soms is de afstand tussen het winnende paard en het volgende paard zo duidelijk dat met het blote oog goed waarneembaar is wie de race heeft gewonnen en de foto dus eigenlijk niet nodig is.

volgende keer:
bespreken we het ongelijk van de afwezigen...

se taper la cloche

zijn buikje rond eten / lekker schranzen
('zich op de klok tikken')

Een cloche is eigenlijk een klok, maar betekent in het argot ook wel 'hoofd', ook een bolvormig (en vaak hol...) 'voorwerp'. In 1900 betekende se taper la tête 'zich vol eten'. Taper is 'tikken, kloppen', maar se taper wordt ook vaak gebruikt in de betekenis 'naar binnen werken'. Se taper la cloche betekende ooit eerder 'zich bezatten, dronken worden', maar de betekenis is verschoven naar 'je buik rond eten'. Als je je volvreet wordt je buik ook zo rond als een klok. Bijkomend toeval is trouwens dat een stolp waarmee een warme maaltijd kan worden bedekt in het Frans vanwege zijn klokvormige uiterlijk ook een cloche wordt genoemd.

volgende keer:
gaan we op de foto...

mon petit doigt m'a dit que...

de kaboutertjes hebben me verteld...
('mijn pink heeft me gezegd...')

Mijn zus voerde toen ze nog heel jong was uitgebreide gesprekken met de voet van mijn vader. In een sok gestoken bewoog hij zijn grote teen alsof hij ja knikte of nee schudde terwijl mijn zusje hem allerlei vragen stelde. Minder lenige personen zouden dit spel misschien eerder met hun vinger spelen en dat wordt natuurlijk al weer een stuk geloofwaardiger voor kinderen als je die vinger bekleedt met een vingerpop, zoals op het plaatje. Maar die pop is helemaal niet nodig, evenmin als dat het geval was bij mijn vaders voet. Als je je kind wijs maakt dat je pink je iets in je oor gefluisterd heeft, dan vertel je iets achteraf en dan is de vermomming dus niet nodig. En als je geloofwaardig wilt maken dat je voet je dat heeft ingefluisterd, dan moet je wel uiterst lenig en flexibel zijn... Een voorbeeld hiervan is zelfs opgetekend in Le Malade imaginaire ('de ingebeelde zieke') van Molière: Voilà mon petit doigt qui gronde quelque chose. (Il met son doigt à son oreille.) Attendez. Eh ! ah ! ah ! oui ? Oh, ah ! voilà mon petit doigt qui me dit quelque chose que vous avez vu, et que vous ne m'avez pas dit waarin het personage zijn pink naar zijn oor brengt en beweert dat die hem iets vertelt wat de ander gezien maar niet gezegd heeft...

volgende keer:
geven we een tik op de klok...

panneaux insolites : halte aux anglicismes !

Stop de anglicismen!

Menigeen beklaagt zich om het feit dat onze taal zo belaagd wordt door het Engels. We denken soms dat dat een typisch Nederlands verschijnsel is, maar dat is niet zo. Wel is het misschien zo dat wij het ons 'laten overkomen' en dat we het soms misschien zelfs stimuleren (denk aan het gebruik van de Engelse taal op Nederlandse universiteiten), terwijl er in het Frans in ieder geval verwoede pogingen worden gedaan om de taal 'zuiver te houden'. Het Frans wordt ook overspoeld door Engelse woorden en uitdrukkingen. Woorden als faire du shopping en week-end zijn helemaal ingeburgerd. In Québec, het Franstalige Canada, dat zich dagelijks moet verdedigen tegen de overmacht van het Engels (75 % van de Canadezen spreekt Engels) heeft men het hier liever over magasiner of faire du lèche-vitrines (lett. 'etalages likken') en fin de semaine. Op de stop(verkeers)borden in Québec staat niet het internationale STOP maar ARRÊT. Overigens ontkomen ook de Québécois niet aan enige vorm van verengelsing. Zo heet in Québec een lift niet een ascenseur zoals in Frankrijk en België maar een élévateur. Er worden wel voortdurend Franstalige varianten bedacht voor nieuwe Engelse woorden die de taal 'bedreigen'. Vaak halen die het niet. Een succesvol voorbeeld is echter courriel voor e-mail. Het is op dezelfde manier samengesteld als het Engelse woord (electronic mail): courrier électronique. Een greep uit het enorme repertoire: florilège ('bloemlezing) voor best of, tenue souhaitée voor dress code, fausse information of infox voor fake news, égoportrait voor selfie, pourriel voor spam (vind ik persoonlijk wel een mooie: je had al courriel uit courrier électronique voor e-mail, en dan gecontamineerd met pourri - pourriture ('rot, bedorven) tot pourriel), mécène ('mecenas') voor sponsor en mode rétro voor mode vintage.

volgende keer:
gaan we met het vingertje wijzen...

français de la rue : wesh !

Hee! Ik ben een groot stuk tuig!

hee! wat?

Zoals veel straattaal, komt het tussenwerpsel Wesh uit het Arabisch. Het is een verkorting van Wesh rak ? dat in het Arabisch van Marokko, Algerije en Tunesië zoiets betekent als 'Hee, hoe gaat het?' Men denkt dat het in het Arabisch terecht is gekomen uit het berberse ach dat 'wat?' betekent.
In de Franse straattaal kan het gebruikt worden als een vriendelijke begroeting: Wesh, cousin ! of gewoon als een uitroep ('Hee!') zoals ook op het plaatje het geval is. Het woord caillera dat het meisje er gebruikt is weer een verlan-versie van racaille, het woord waarmee president Sarkozy in 2005 de wereld schokte toen hij het gebruikte om er n.a.v. de rellen in Parijse voorsteden de jongeren ermee aan te duiden: Vous en avez assez de cette bande de racailles ? On va vous en débarrasser ! ('Hebt u genoeg van die bende straattuig? We zullen u ervan afhelpen!').

volgende keer:
spreken we een woordje franglais...

une vieille baderne

een ouwe lul / een ouwe zak
('een oude tres')

In de tweede helft van de achttiende eeuw was een baderne in de marine de benaming voor een tres (gevlochten touwwerk) die gebruikt werd om masten te verstevigen en ze te beschermen tegen vocht en wrijving met andere schepen.Ze werden ook gebruikt in matten om hout te beschermen op schepen die dieren transporteerden. De badernes werden gemaakt van oud touwwerk dat niet meer geschikt was voor andere functies. Midden negentiende eeuw kreeg het woord de figuurlijke betekenis van 'mensen/personeel dat niet goed meer inzetbaar is'. Aanvankelijk werd het vooral gebruikt voor oude zeelui, vervolgens voor alle oude militairen en inmiddels voor zo'n beetje iedere ouwelul...

volgende keer:
bespreken we een populair tussenwerpsel...

ne pas se laisser prendre sans vert

zich niet laten verrassen / een gewaarschuwd mens telt voor twee
('zich niet zonder groen laten nemen')

Om te beginnen is de uitdrukking van vandaag bijna uit de omgangstaal verdwenen en vind je hem alleen nog terug in een aantal literaire werken. Hij gaat terug op een gebruik van volksvermaak, waarbij je in de maand mei altijd een aantal vers geplukte groene blaadjes bij je moest hebben. Werd je op een onverwacht moment betrapt zonder blaadjes of met verwelkte blaadjes op zak, dan verloor je het spel. Je moest dan een boete betalen die werd ingelegd in een soort fooienpot waaruit eenvoudige feestjes buiten Parijs werden betaald.

volgende keer:
is het weer mijn ouwelullendag...