Als je het niet op tijd wiedt, kan onkruid in korte tijd enorm doorschieten. Dat is de oorspronkelijke betekenis van deze uitdrukking die opkwam in de achttiende eeuw en die ook figuurlijk gebruikt kan worden in de betekenis van 'doorschieten', te snel groeien, te groot worden, te ver gaan.
volgende keer:
gaan we verder met inclusief aannamebeleid...
Zoals je in een nieuw landschap je ogen langs de horizon kunt laten gaan om de omgeving in kaart te brengen, zo kun je dat in figuurlijke zin ook doen met een persoon of een probleem dat je wilt analyseren. Je zet de zaken even netjes op een rijtje, zoals op de streep van de horizon.
volgende keer:
laten we een zaadje groeien...
Waar wij de nadruk leggen op het onwelluidende geluid waarmee we onze stem proberen te herstellen - dat kan in het Frans trouwens ook: se racler la gorge betekent letterlijk hetzelfde als ons 'de keel schrapen' - wordt in deze Franse uitdrukking gefocust op het - hopelijk - welluidende resultaat ervan: het ophelderen van de stem. Ook in het Engels is dit gebruikelijk, waar je kunt zeggen to clear one's throat.
volgende keer:
maken we een tripje langs de horizon...
Dit is wel een gevoel dat me steeds meer bekruipt als ik aan de toekomst van ons Europa denk. Te lang hebben we zelfgenoegzaam achterovergeleund, denkende dat onze grote broer Amerika ons wel uit de brand zou helpen als het echt moeilijk werd en nu durven we onze unieke waarden nauwelijks te verdedigen en lijkt de ellende waarin de wereld en daarmee wijzelf terecht zijn gekomen niet meer te overzien te zijn. Maar ja, wie durft het aan om echt een paardenmiddel in te zetten en eventuele bijwerkingen voor lief te nemen?
volgende keer:
spreken we met heldere stem...
Het zal u inmiddels duidelijk zijn dat een enorme hoeveelheid Franse uitdrukkingen zijn oorsprong heeft in het culinaire gebied, maar hoe kom je van een paddenstoel naar een gevoelige snaar?
Dat is eenvoudiger dan het op het eerste gezicht lijkt. De benaming chanterelle wordt niet alleen gehanteerd voor de bekende paddenstoel, maar ook voor de hoogste snaar van een viool. Zoals de kantharel geldt als de geraffineerdste onder de paddenstoelen, zo geldt de toon die hoge snaar kan produceren als het geraffineerdste geluid dat een mens in beroering kan brengen.
volgende keer:
nemen we onze medicijnen in...
Gisteren gingen er naar schatting 8 miljoen Amerikanen de straten op om tegen Koning Trump te demonstreren. Daarmee moeten sommigen zich misschien zorgen maken over hun kansen op de Amerikaanse arbeidsmarkt. Vandaag deel 5 van de inclusiecampagne van Randstad Uitzendbureau.
- Ik heb wat filmpjes gevonden waar u op te zien bent: u schijnt wel heel vaak mee te lopen in demonstraties...
- Alleen de laatste 6 maanden al meer dan 30 x voorop in een demonstratie...
- Begrijp me goed: gezien uw grote behoefte aan frisse lucht, geloof ik niet dat ik u kan opsluiten in een kantoor...
volgende keer:
hebben we cantharellen...
Uit de inclusiecampagne van Randstad Uitzendbureau:
- Laat ik duidelijk zijn: de seksuele geaardheid van mijn werknemers maakt me niets uit.
- Maar voor u zal ik een uitzondering maken.
- Aarzel vooral niet uw homofobie uit te dragen!
volgende keer:
geven we weer een demonstratie van inclusief aannamebeleid...
Nee, dit betekent niet dat iemand nooit uit zijn stoel komt omdat hij of zij een zittend beroep heeft en niet van sport houdt. 'Gezeten' betekent in dit geval zoiets als 'vastzittend', iets waaraan niet meer getwijfeld hoeft te worden. Zoiets als 'zo, die zit!' Iemand die gevestigd is, hoeft ook niet meer te zwerven, die heeft zijn vaste plek gevonden.
volgende keer:
gaan we verder met onze inclusieve aanneemcampagne...
Wie de wet en de regels van de moraal volgt, volgt de 'rechte' weg zonder af te dwalen op zijpaden die alleen maar tot onrechtmatigheid zouden leiden. Een duidelijk beeld, maar je kunt je ook afvragen of die ene rechte weg ook niet leidt tot rechtlijnigheid en zelfingenomenheid. Af en toe een omweggetje kan ook verrassende inzichten geven...
volgende keer:
blijven we op ons achterste zitten...
De uitdrukking van vandaag dateert uit de achttiende eeuw toen het kegelspel - voorloper van het bowlingspel - op zijn hoogtepunt was. De kegels vielen om bij de geringste aanraking, dus je kunt je voorstellen dat een hond die plotseling op de kegelbaan verschijnt, het spel danig kan verstoren.
volgende keer:
volgen we een rechte weg...
Het gaat hier niet om een omweg die je moet maken wegens wegwerkzaamheden bijvoorbeeld, maar om een moedwillige omweg bedoeld om er zo lang mogelijk over te doen om je einddoel te bereiken zodat je nog optimaal van de omgeving kunt genieten. De uitdrukking bestaat al eeuwenlang en verwijst naar leerlingen die wat dat betreft nog steeds niet veranderd zijn. Misschien lopen ze nu niet meer ieder zijpad in tijdens hun wandeling naar school, maar het is wel een sport om daar pas op het allerlaatste moment te verschijnen, bijvoorbeeld door zo langzaam te fietsen dat je bijna omvalt...
volgende keer:
gaan we kegelen...
Het begrip coup double komt uit de jagerswereld en is al eeuwen oud en dateert uit de tijd dat jagers hun geweer na ieder schot opnieuw moesten laden. Dat je twee prooien raakte met één schot, was uiterst zeldzaam en getuigde dus van bijzonder veel geluk.
volgende keer:
nemen de weg naar school...
De derde tekening in de inclusie-serie van Randstad Uitzendbureau:
- Bent u moslim?
o Ja.
...
- Als ik u was, zou ik proberen te stoppen.
volgende keer:
maken we een dubbelslag...
Vandaag de tweede tekening uit de inclusieve reclamecampagne van Randstad:
'Wij doen niet aan discriminatie. We gaan het eerlijk spelen.'
'Ik neem degene aan die de beste testresultaten heeft.'
'En dan heb ik het natuurlijk over een DNA-test. Mond open, alsjeblieft!'
volgende keer:
tekening 3, waarin we geen moslims discrimineren...
Sommige plekken op aarde zijn zo mooi dat ze je voorstellingsvermogen te boven gaan, zoals deze zgn. Preekstoel in Noorwegen. Je zou het niet geloven als de mens het zelf zou bedenken, gewoon te mooi om waar te zijn. Zo'n natuurverschijnsel, daar kun je niet omheen, maar in de menselijke praktijk wordt de uitdrukking in onze beide talen juist vaak gebruikt om te waarschuwen: mensen kunnen dingen soms zo mooi voorstellen dat er wel een addertje onder het gras moet liggen, niets kan helemaal perfect zijn, wijst de ervaring uit...
volgende keer:
proberen we niet te discrimineren...
Eerst even iets over elkaar opheffende ontkenningen: dat bestaat niet in het Frans. 'Ik heb nooit niets' zou in het Nederlands 'ik heb altijd iets' betekenen. Zo niet in het Frans. Het tweede deel van iedere ontkenning is namelijk in feite een positief woord. Het duidelijkst is dat bij personne ('niemand') dat inderdaad eigenlijk 'persoon' (dus 'iemand') betekent. Het verandert in zijn tegengestelde door de ontkenning ne ('niet, geen'). Zo betekent pas eigenlijk 'stap' (denk aan 'ik zet geen stap') en rien eigenlijk 'ding, zaak'. In de Franse spreektaal is het partikel ne grotendeels verdwenen, waardoor het tweede deel van de ontkenning de ontkennende betekenis heeft overgenomen en daardoor hebben we nu dus de vreemde situatie dat une personne nog altijd 'een persoon' betekent (en ja, het is altijd vrouwelijk!) en personne ('niemand'). Mijn leerlingen blijven meestal ne personne zeggen, omdat het tegen hun gevoel ingaat dat personne een ontkenning is. Als je 'niets zonder niets hebt' heb je in het Nederlands dus 'niets zonder iets', voor alles heb je iets nodig. Niets is gratis.
volgende keer:
is te mooi om waar te zijn...
Wilders moest bij de formatie van het vorige brokkenkabinet zo veel in de ijskast zetten dat die helemaal uitpuilde en nog was de ellende niet te overzien.
In Frankrijk wordt niets in de ijskast gezet, maar wordt iets in slaap gebracht. Bij het ontwaken kan vervolgens besloten worden om het idee alsnog in te zetten.
volgende keer:
hebben we een bijdrage van niks...
Emboucher betekent 'aan de mond zetten'. Je doet het normaal gesproken met een blaasinstrument. Daarvoor moet je een goede embouchure hebben. Dat is zowel een woord voor het 'mondstuk' als voor het gemak waarmee je je mond aan het mondstuk zet en er een zuivere toon uit het instrument komt. Wie dat niet kan en bij wie er dus alleen grove taal uit de mond komt, kan overdrachtelijk mal embouché genoemd worden. Als gewezen dwarsfluitist weet ik hoe belangrijk een goede embouchure is. Maar dan moeten sommige niet nader te noemen spelers in de wereldpolitiek wel een toontje lager gaan zingen...
volgende keer:
breng ik u in slaap...
Het is me wel eens overkomen dat ik aan een lange tafel moest zitten waar te weinig stoelen stonden. Dan kon ik toch zitten door stoelen te delen, één bil op de ene en één op de ander. O.K., het zit, maar echt comfortabel is het niet.
volgende keer:
hebben we geen embouchure...
- U bent op zoek naar een baan?
o Eh... ja.
- En u bent zwart?
o Eh... ja.
- U helpt me niet echt, moet ik zeggen.
Randstad Uitzendbureau heeft een Franse cartoontekenaar in dienst genomen om een opmerkelijke reclamecampagne op te zetten waarin ze het gebrek aan inclusiviteit aan de kaak stellen. De bedoeling is uiteraard om mee te delen dat er bij Randstad wèl sprake is van een inclusief beleid. Zou de boodschap overkomen?
De komende weken zal ik meer voorbeelden tonen uit deze campagne.
volgende keer:
bied ik u twee stoelen aan...
'Om de service te verbeteren', zijn de postkantoren gesloten.
Het zorgt wel voor de nodige beweging, met het volgende verkooppunt over 777 kilometer...
volgende keer:
gaan we op zoek naar een (inclusieve) baan...
In onze beide talen lijkt het alsof onze handen zo hun eigen wil hebben als we iets aan willen pakken, alleen de aard van het gevoel verschilt een beetje: bij ons beginnen ze te jeuken, in Franstalige landen beginnen ze te branden, zoals wij ook een brandend verlangen kunnen hebben om aan de slag te gaan.
volgende keer:
komen we in beweging...
Eerst even een kleine 'valse vriend' bespreken: een batterie is alleen een batterij van groot formaat, zoals je in je auto of op de fiets hebt. Dat noemen wij gewoonlijk een 'accu'. Een kleiner formaat batterij in veel elektrische apparaten heet in het Frans een pile. Als je een accu vervangt, kan dat figuurlijk staan voor 'veranderen van tactiek'. Je verwijdert de oude werkwijze en vervangt die door een geheel nieuwe aanpak. Misschien vereist de hele wereldorde een nieuwe accu.
volgende keer:
branden we onze handen...
Deze uitdrukking wordt sinds de twintigste eeuw vooral gebruikt in politieke kringen om mensen ervan te betichten dat ze gemakkelijk afzien van hun principes om aan de macht te komen of zich te verrijken. Een echte verklaring heb ik niet gevonden. Misschien is het een verkorting van aller à la soupe populaire 'naar de gaarkeuken gaan', waar gratis soep wordt uitgedeeld en dan zou het niet zozeer gaan om 'zakken vullen', maar een laatdunkende opmerking naar mensen aan de onderkant van de samenleving die 'profiteren' van de hulp die de maatschappij hun biedt, of beter gezegd, naar mensen die die hulp eigenlijk niet nodig hebben maar er gewetenloos van profiteren. Maar of dat klopt, weet ik niet zeker.
volgende keer:
gaan we de batterijen vervangen...
Zowel de term jackpot als de uitdrukking van vandaag komen uit het bekende gokspel Blackjack, waarmee ik zelf overigens niet bekend ben. Het kan dus goed zijn dat ik de spelregel waaruit de uitdrukking is ontstaan niet goed weergeef. Als ik het goed begrepen heb is het cijfer 21 (aas + 2 van de kaarten heer/vrouw/boer) van groot belang bij dit spel. Je mag hier niet overheen. Als de bank eroverheen gaat, moet deze zijn hele inhoud uitbetalen. De bank wordt dan 'opgeblazen' en de spelers winnen de jackpot. Klopt deze uitleg niet precies, dan hoor ik dat graag in het commentaar.
volgende keer:
loopt in de soep...
De uitdrukking zou populair geworden zijn dankzij het schilderij van Neuville dat het wanhopige verzet van de Fransen tegen de Beieren verbeeldde tijdens de Frans-Duitse oorlog op 1 september 1870.
volgende keer:
blazen we de bank op...
- Bent u een superverpleegkundige?
= Misschien... Ik werk 60 uur per week en ik slaap 4 uur per nacht!
volgende keer:
gooien we onze patronen in het vuur...
Werkgevers nemen nog steeds vooral mensen aan die op hen lijken...
'U beantwoordt precies aan het profiel waar we naar op zoek zijn!'
- '... het is slecht gesteld met de diversiteit.'
volgende keer:
zoeken we een superverpleegkundige...
In het Nederlands vertaald levert deze uitdrukking een bijzonder binnenrijm op die het Frans niet heeft. Toch komt 'behouden' ook een beetje vreemd over, omdat je je eigenlijk juist iets moet veranderen in de manier waarop je naar dingen kijkt, vandaar ook het Latijnse mutans mutandis (lett. 'veranderend wat veranderd moet worden'). In de achttiende eeuw is de Franse variant toute proportion gardée in de taal verschenen, waarbij niet zozeer aan de betekenis 'behouden' moet worden gedacht maar aan prendre garde ('opletten'). Je moet dus opletten en je de zaken even in de juiste verhouding voorstellen...
volgende keer:
blazen we de bank op...
'Vechten voor de vrede, dat lijken de regels van het spel te zijn'.
In de uitspraak van Roland Barthes zit een flinke tegenstelling - hopelijk een paradox - tussen de begrippen 'vrede' en 'oorlog'.
En wat die regels van het spel betreft, die zijn momenteel te reduceren tot het recht van de sterkste...
volgende keer:
proberen we het proportioneel te houden...
In de zeventiende eeuw kon van vrouwen die er aantrekkelijk uitzagen gezegd worden dat ze donnaient à la vue (lett. 'aan het zicht gaven'). In de negentiende eeuw werd het werkwoord donner vervangen door taper ('tikken, slaan') om het meer kracht te geven. Daarna kwam al snel de variant met l'oeil ('het oog'), de zetel van het zicht. Nu kan het ook gezegd worden van mooie dingen die je in het oog vallen. En ik mag toch aannemen dat het niet alleen meer geldt voor de hetero male gaze, maar voor de gaze in het algemeen, male of female...
volgende keer:
vragen we ons af wat een goede oorlog is...
- Gefeliciteerd! Het is een meisje.
= Kunnen we haar meteen een borstkankeronderzoek laten doen en preventief laten opereren?
volgende keer:
drinken we een druppel...
De zwaarste schouders moeten de zwaarste lasten dragen...
Dat is zóóóóóó oneerlijk.
Daarom stemmen de zwakke schouders massaal op 'verstandige' partijen, uit solidariteit met die arme mensen...
volgende keer:
doen we een bevolkingsonderzoek...
... maar dan natuurlijk niet met je rug naar het publiek en met de schijnwerpers op je gericht. Ja, dan word je gezien...
volgende keer:
vinden we het niet eerlijk...
Tegenwoordig betekent peloter 'bevoelen, betasten, frunniken', maar het is afkomstig van het woord pelote, dat eigenlijk 'kluwen' of 'speldenkussen' betekent en van daaruit ook een soort voorloper van een bal voor verschillende sporten, zoals het jeu de paume waaruit het uiteindelijke tennis (dat woord komt trouwens van tenez, 'vang, pak aan', een veel gebruikte uitroep tijdens het jeu de paume) is ontstaan. Het jeu de paume heeft de taal veel uitdrukkingen opgeleverd, zoals al eerder besproken, en zo ook die van vandaag. In het jeu de paume werd de term peloter gebruikt voor het elkaar toespelen van de bal zonder dat het punten oplevert. Pas wanneer je de bal zo sloeg dat de ander hem niet terug kon spelen, leverde dat een punt op. Figuurlijk is het vervolgens allerlei nevenactiviteiten 'tijdens het wachten' aan gaan duiden en kennelijk was dat voor velen al in de achttiende eeuw aanleiding om een ander te gaan 'bepotelen'...
volgende keer:
gaan we op het podium staan...
De uitdrukking doet al snel denken aan ons 'een huishouden van Jan Steen' die gebaseerd is op de rommelige taferelen op de schilderijen van Jan Steen (1626-1679). Ook in de Franse uitdrukking is sprake van een verwijzing naar het werk van een kunstenaar, in dit geval de dichter Jacques Prévert (1900-1977). Om precies te zijn gaat het hier om zijn gedicht Inventaire -
Une pierre
un raton laveur
une douzaine d’huîtres un citron un pain
un rayon de soleil
une lame de fond
six musiciens
une porte avec son paillasson
un monsieur décoré de la légion d’honneur
un autre raton laveur
un sculpteur qui sculpte des napoléon
la fleur qu’on appelle souci
deux amoureux sur un grand lit
un receveur des contributions une chaise trois dindons
un ecclésiastique un furoncle
une guêpe
un rein flottant
une écurie de courses
un fils indigne deux frères dominicains trois sauterelles
un strapontin
deux filles de joie un oncle Cyprien
une Mater dolorosa trois papas gâteau deux chèvres de
Monsieur Seguin
un talon Louis XV
un fauteuil Louis XVI
un buffet Henri II deux buffets Henri III trois buffets
Henri IV
un tiroir dépareillé
une pelote de ficelle deux épingles de sûreté un monsieur
âgé
une Victoire de samothrace un comptable deux aides-
comptables un homme du monde deux chirurgiens
trois végétariens
un cannibale
une expédition coloniale un cheval entier une demi-
pinte de bon sang une mouche tsé-tsé
un homard à l’américaine un jardin à la française
deux pommes à l’anglaise
un face-à-main un valet de pied un orphelin un poumon
d’acier
un jour de gloire
une semaine de bonté
un mois de marie
une année terrible
une minute de silence
une seconde d’inattention
et…
cinq ou six ratons laveurs
un petit garçon qui entre à l’école en pleurant
un petit garçon qui sort de l’école en riant
une fourmi
deux pierres à briquet
dix-sept éléphants un juge d’instruction en vacances
assis sur un pliant
un paysage avec beaucoup d’herbe verte dedans
une vache
un taureau
deux belles amours trois grandes orgues un veau
marengo
un soleil d’austerlitz
un siphon d’eau de Seltz
un vin blanc citron
un Petit Poucet un grand pardon un calvaire de pierre
une échelle de corde
deux sœurs latines trois dimensions douze apôtres mille
et une nuits trente-deux positions six parties du
monde cinq points cardinaux dix ans de bons et
loyaux services sept péchés capitaux deux doigts de
la main dix gouttes avant chaque repas trente jours
de prison dont quinze de cellule cinq minutes
d’entracte
et…
plusieurs ratons laveurs.
(Jacques Prévert, Paroles, 1946)
Péter betekent 'scheten laten', maar ook 'knallen, knetteren'. Vandaar ook dat het Franse woord voor een rotje, of knalvuurwerk pétard is. Weinigen onder ons zullen hun fysiek zo onder controle hebben dat ze altijd precies om twaalf uur 's middags een scheet kunnen laten, maar een kanon kan dat wel. In de achttiende eeuw werd er in het Palais Royal in Parijs een klein kanon opgesteld dat precies om twaalf uur 's middags afging en daarmee de Parijzenaren liet weten hoe laat het was. Toch is er niets dat deze theorie werkelijk ondersteunt. Waarschijnlijker is dat het gewoon een variant is van de al bestaande aanduidingen tapant ('een klap gevend') en sonnant ('klinkend'): à midi tapant, à midi sonnant. Ook in het Nederlands zeg je 'in één klap' om aan te geven dat iets op plotseling op één duidelijk moment gebeurt. Daar hoef je geen kanon voor op te stellen.
volgende keer:
bespreken we de inventaris van een dichter...
Deze uitdrukking komt uit de medische wereld. Vijf jaar geleden overkwam het mezelf, toen ik met covid op de intensive-care-afdeling terechtkwam, al ging het in mijn geval niet om een ballonnetje maar om een hele zuurstoftank die voortdurend ververst moest worden.
volgende keer:
laten we een scheet om twaalf uur...
- Is het ernstig wat ik heb, dokter?
= Shit, stop de autopsie!
volgende keer:
dienen we zuurstof toe...
- Nou ja, zeg!
o Wie is het?
- Mijn verzekering. Ze vragen me of het wel een goed idee is dat ik nog een keer opschep...
volgende keer:
doen we een autopsie...
Weer een uitdrukking uit de onuitputtelijke bron van de culinaire wereld. In het argot van de negentiende eeuw stond het woord carafe voor de mond. De uitdrukking werd aanvankelijk gebruikt voor een spreker die niet meer uit zijn woorden kon komen, een beetje dus als ons 'met je mond vol tanden staan'. Vervolgens breidde de betekenis van de uitdrukking zich uit naar iedereen die aan zijn lot wordt overgelaten.
volgende keer:
controleren we onze ziektekostenverzekering...
De zomer is nog ver weg, maar als de Tour de France weer de bergen in gaat, zien we ongetwijfeld weer deze taferelen waarin redders zich een weg moeten banen door een dichtopeengepakte menigte, met alle risico's vandien. Het lijkt wel of de coureur de menigte splijt als een soort ritssluiting.
volgende keer:
vallen we in een karaf...
Een merkwaardige manier om te zeggen dat je je bed opzoekt en weer een van de zeer vele Franse uitdrukkingen met een culinaire inhoud. In het Franse argot staat viande voor het menselijk lichaam en daarmee voor de hele persoon en torchon voor 'laken'. Je wikkelt het lichaam dus in de lakens. In de tweede helft van de negentiende eeuw luidde de uitdrukking nog rouler sa viande dans le torchon (lett. 'zijn vlees in de theedoek rollen').
volgende keer:
splijten we de menigte...
In de Nederlandse uitdrukking wordt het gewelddadige aspect benadrukt, in de Franse wordt gerefereerd aan vaderlandse gevoelens met de vlaggen als nationalistisch symbool.
volgende keer:
verpakken we vlees in een theedoek...
De herkomst van de uitdrukking is onduidelijk, maar met een beetje invoelingsvermogen heb je meteen wel door dat het snijden in levend vlees pijn doet en de stap naar figuurlijke betekenissen als 'straffe maatregelen nemen' en 'iemand in zijn wezen raken' is dan snel gezet.
volgende keer:
gaan we vaandelzwaaien...
De banken staan in het rood...
- We komen voor een lening!
- Fantastisch! En hoeveel kunt u ons lenen?
volgende keer:
snijden we in levend materiaal...
Sommige inspecteurs nemen de gezondheidseisen van keukens wel erg serieus...
volgende keer:
hebben we een bankencrisis...
We dachten misschien even dat het voorjaar begonnen was, maar het gaat weer vriezen. Als het echt stevig vriest, kunnen wij zeggen dat het vriest 'dat het kraakt'. Dan denken we misschien aan krakend ijs. In het Frans gaat het nog een stukje verder: daar horen en zien we stenen splijten ten gevolge van aanhoudende vrieskou. Zo'n steen splijt omdat het water dat in de steen is geïnfiltreerd uitzet als het bevriest. Aan de woordvolgorde van de uitdrukking kun je zien dat die niet van gisteren dateert. Inderdaad, de uitdrukking bestaat al sinds de zeventiende eeuw.
volgende keer:
zijn we pietluttig...