proposer la botte

avances maken / 'zullen we een nummertje maken?'
('de laars voorstellen')

Je zou bijna gaan geloven dat er in Frankrijk veel voetfetisjisten zijn, als je bedenkt dat prendre son pied (lett. 'zijn voet nemen') 'aan zijn gerief komen / klaarkomen' betekent en dat je iemand je bed in kunt proberen te krijgen door een laars aan te bieden. Of moeten we bij la botte denken aan een bos hooi (une botte de foin)? 
Nee, het woord verwijst hier naar een speciale schermmanoeuvre waartegen de tegenstander niets meer beginnen kan en die la botte de Nevers wordt genoemd. Ik moet u helaas het antwoord schuldig blijven over hoe deze schermmanoeuvre aan zijn naam is gekomen. 
En nu dan naar de metafoor: een hitsige man zou niet kunnen wachten om het voorwerp van zijn begeerte aan zijn spies te rijgen en zou dus sneller dan vermoed deze schermmanoeuvre kunnen voorstellen. Een beetje 'botte' manier misschien, maar het schijnt nog vaak voor te komen...

volgende keer:
rookt Houellebecq een peukje bij het verschijnen van zijn nieuwe roman...

de plein fouet

met volle kracht / frontaal / recht voor zijn raap
('met volle zweep')

Nu Frankrijk al lange tijd in vrede leeft, wordt het woord fouet - culinair ingesteld als de Fransen nu eenmaal zijn - in het algemeen verstaan als 'garde, klopper', maar als men vroeger een fouet ter hand nam, dan hanteerde men de zweep. De uitdrukking komt ook uit het militaire milieu van begin negentiende eeuw en betekende aanvankelijk 'horizontaal, recht op het doel af'. Het zou geënt zijn op de uitdrukking de plain (in de uitspraak hoor je geen verschil met de plein) dat ook voorkomt in de plain-pied ('gelijkvloers, op voet van gelijkheid), wat 'rechtstreeks, zonder obstakel' betekende maar ook 'met volle kracht'. De zweep is daar ter versterking aan toegevoegd om het geweld en de snelheid te onderstrepen.

volgende keer:
hebben we een laars in de aanbieding...

mettre le grappin sur

beslag leggen op / claimen / in handen krijgen
('de grijper leggen op')

Een grappin is een 'grijper' of 'scheepshaak'. Het woord is in de twaalfde eeuw overgenomen uit het Frankisch, waar krappa 'haak' betekende. Ook het woord grappe ('druiventros') zou hiervandaan komen vanwege de haakvorm van de tak waaraan de druiventros hangt. 
Vanaf de veertiende eeuw werd het woord grappin gebruikt voor scheeps- of enterhaken: als een schip een vijandelijk schip voldoende genaderd was, werd zo'n haak voorzien van een touw naar het schip van de vijand geworpen om het de scheepslui gemakkelijker te maken dat schip te bestormen.
De uitdrukking kreeg eind zeventiende eeuw zijn huidige betekenis van 'beslag leggen op, in handen krijgen'.

volgende keer:
kennen we het klappen van de zweep...

une marotte

een stokpaardje / een obsessie
('een marietje')

In het werk van Reve zou je de Heilige Maagd een stokpaardje of een obsessie kunnen noemen, maar wat is het rechtstreekse verband tussen die twee? 

De letterlijke betekenis van het woord marotte zie je afgebeeld op het plaatje. Het is de scepter van een nar. Inmiddels is de verwarring misschien compleet.

Ik zal een poging wagen om orde te scheppen in de chaos. 

In tegenstelling tot de islam en de protestantse kerken is in de Rooms-Katholieke kerk het heel gebruikelijk om afbeeldingen te maken van God en heiligen en zeker Maria, moeder van God, mag zich verheugen in een enorme hoeveelheid verbeeldingen, geschilderd, in mozaieken, maar vooral in de vorm van mariabeeldjes. Die werden dan vaak 'mariaatjes' of 'marietjes' genoemd, in het Frans marionnettes (wat later een algemeen woord voor (trek)poppen werd), mariolles en vanaf de vijftiende eeuw marottes (een eeuw later werd dit mariottes). Marotte betekende aanvankelijk dus 'mariabeeldje'. De afbeelding van de Heilige Maagd is een idool (niet in de huidige betekenis op te vatten, maar in de oorspronkelijke betekenis van (af)godsbeeld) en dus een bijzonder beeldje. Het werd de algemene benaming voor een beeld op een stokje, zoals een marionettepop en de narrenscepter die aanvankelijk altijd de vorm van een mensfiguur op een stokje had. Het figuurtje

op de scepter kreeg vaak een kleurige muts met belletjes eraan. In het begin van de zeventiende eeuw kreeg dit voorwerp dat gebruikt werd door narren om hun vorst met grappen en grollen te vermaken de figuurlijke betekenis van 'dwaasheid, gekte' en vandaar is de betekenis vrij snel geëvolueerd tot 'manie, obsessie' of 'vaste gewoonte, idée fixe'. En zo zie je maar hoe het de moeder van God kan vergaan...

volgende keer:
zijn we grijpgraag...

travailler au noir

'Ik werk een beetje (in het) zwart om
de eindjes aan elkaar te knopen.'

zwart werken
('werken in het donker')

Als je iets clandestiens doet, dat het daglicht niet kan velen, dan kun je dat het beste in het donker doen, wanneer niemand het ziet. De taalkundigen zijn het er niet over eens of de uitdrukking rond de Eerste Wereldoorlog is overgenomen/vertaald uit het Duits, waar - net als in het Nederlands - al termen bestonden als Schwarzarbeit en Schwarzmarkt of dat het teruggaat tot de Middeleeuwen, toen mensen niet naar de klok leefden, maar naar de natuurlijke klok van licht en donker (elektrisch licht werd pas laat in de negentiende eeuw uitgevonden). Werkgevers (of liever gezegd meesters) mochten degenen die voor hen werkten alleen bij daglicht laten werken. Toch waren er meesters die hun 'werknemers' na het vallen van de avond lieten doorwerken. Deze illegale praktijken vonden dus letterlijk in het donker plaats. Beide hypothesen sluiten elkaar natuurlijk niet uit. Het kan zijn dat de uitdrukking eerst in de Germaanse talen is ontstaan en later door het Frans is overgenomen.

volgende keer:
onderzoeken we wat de Heilige Maagd Maria, een trekpop en een stokpaardje met elkaar te maken hebben...

panneaux insolites : les gestes barrières

Als u de winkel ingaat zonder mondkapje,
zijn we genoodzaakt uw temperatuur te meten.
P.S. We hebben alleen rectale thermometers.
Je mondkapje zo dragen... dat is alsof je je broek
zo draagt. Het dragen van een mondkapje is 
verplicht!

mondkapjesplicht

Zouden de inspanningen van deze winkelier helpen? Het is natuurlijk frustrerend te zien hoe weinig serieus de gestes barrières en met name de mondkapjesplicht door velen wordt genomen. Sommigen dragen er geen, voor anderen is het inderdaad alleen een mondkapje en blijft de neus onbedekt, of het is zelfs alleen een kin- of oorkapje. 

volgende keer:
gaan we zwartwerken...

français de la rue : sourdingue

Wat bedoel je daarmee?
- Niet veel.

hartstikke doof / stokdoof

Het woordspelletje op het plaatje verdwijnt bij vertaling in het Nederlands. Net als in het Spaanse entender kan het werkwoord entendre in het Frans twee dingen betekenen: letterlijk 'horen' en figuurlijk 'bedoelen'. De man links gebruikt het in de figuurlijke betekenis, de man rechts in de letterlijke.

Hopelijk is uw gehoor nog intact na alle klappen en dreunen die vannacht toch nog zijn gevallen ondanks het vuurwerkverbod. 

Vorige week bespraken we het woord lourdingue dat is samengesteld uit het bijvoeglijk naamwoord lourd en het versterkende achtervoegsel -ingue. Hetzelfde procedé zien we hier met het bijvoeglijk naamwoord sourd ('doof'). Sourdingue is dan dus 'hartstikke doof, stokdoof'. 

volgende keer:
houden we ons nog steeds aan de coronamaatregelen...