een schijtlaars / een angsthaas
('een natte kip')
Als een kip verrast wordt door de regen, zoekt ze een stil hoekje op en wacht ze bewegingsloos af, alsof ze helemaal terneergeslagen is. Dit geldt overigens voor de meeste vogels, want met natte veren is het moeilijk vliegen.
Tegen het einde van de zeventiende eeuw verscheen de uitdrukking faire la poule mouillée voor mensen die weinig moed hadden en zich liever afzijdig hielden en die betekenis heeft de uitdrukking tot vandaag. Het heeft er verder niets mee te maken, maar merk op dat niet alleen afkortingen in het Frans vaak een omdraaiing zijn van wat wij gewend zijn (NATO is OTAN in het Frans, EU is UE), maar dat dat zelfs het geval kan zijn met dierengeluiden: waar wij onze kippen 'tok-tok' menen te horen zeggen, horen de Fransen hun poules 'Cot-cot' kakelen...
volgende keer:
Hoe noem je in het Frans een 'moeilijk figuur' ?
versnellen, plankgas geven
('op de paddenstoel drukken')
Tegenwoordig is het gaspedaal van een auto een plat paneel dat met de voet bediend kan worden. In oudere modellen (zoals hieronder bijvoorbeeld in een Citroën DS) zagen de pedalen eruit als een paddenstoel op een kort steeltje. Wilde je dus flink gas geven, dan moest je die champignon indrukken. Als je hem helemaal tot de bodem indrukte, heette dat conduire le champignon au plancher ('de paddenstoel tot de bodem leiden'), een manier dus om te zeggen dat je 'plankgas geeft'.
volgende keer:
Wat bedoelt een Fransman met een 'natte kip' ?
ruzie met iemand zoeken
De uitdrukking kan ook luiden chercher noise à quelqu'un. Noise is een verouderd woord, dat alleen in deze uitdrukking voorkomt. In de elfde eeuw betekende het 'lawaai' of 'stampei' en in die eerste betekenis is het ook in de Engelse taal terechtgekomen. Vervolgens heeft het zich ontwikkeld tot 'ruzie', wat doorgaans ook gepaard gaat met veel kabaal. Het woord heeft zich trouwens uit het Latijnse nausea ('misselijkheid') ontwikkeld, dus het heeft wel een behoorlijke betekenisverschuiving ondergaan.
Als je trouwens ruzie om niets zoekt, kun je ook zeggen chercher noise pour noisette, waarbij noisette (lett. 'hazelnoot, klompje, stukje') staat voor iets heel kleins. We kwamen het al eerder tegen in een café noisette, een espresso met een klein beetje melk.
volgende keer:
Wat doet een Fransman als hij een paddenstoel indrukt?
onder één hoedje spelen met / samen uit, samen thuis
('in enkel zijn met')
Dit lijkt op het eerste gezicht een raadselachtige uitdrukking, want wat heeft een enkel (cheville) nou met medeplichtigheid te maken? Het gaat dan ook om de tweede betekenis van het woord cheville : een plug waarmee je bijvoorbeeld twee planken van een IKEA-kast met elkaar kunt verbinden. Aanvankelijk had de uitdrukking alleen de negatieve betekenis van 'medeplichtig zijn in louche zaken', maar later is de betekenis uitgebreid naar alle mogelijke zaken, dus ook positieve, en kun je de uitdrukking ook gebruiken in de betekenis 'samen uit, samen thuis'.
volgende keer:
Hoe kun je ruzie zoeken in het Frans?
ik kus/omhels je / ik steek je in brand
Vanaf vandaag bespreek ik op zondag pijnlijke (en minder pijnlijke) vergissingen die gemaakt kunnen worden in het Frans. In mijn 31-jarige ervaring als docent heb ik wat dat betreft al wel wat pareltjes voorbij zien komen, waarvan ook deze eerste. Een persoonlijke brief kun je afsluiten met Je t'embrasse, wat oorspronkelijk 'ik omhels je' betekende en tegenwoordig eerder '(ik) kus (je)'. Een poëtische manier om je brief af te sluiten zou kunnen zijn: Souffre que je t'embrasse. ('sta toe dat ik je kus'). Kunstenares Dominique Castell was zich al van de mogelijke dubbelzinnigheid bewust in haar leuze Soufre que je t'embrase : als je in beide woorden de dubbele letter vervangt door een enkele, staat er 'zwavel, dat ik je in brand steek'. Een andere variant die ze bedacht is trouwens Souffle que je t'embrise, wat je zou kunnen vertalen als 'Blaas, dat ik je weg doe waaien'. Maar goed, dit zijn moedwillige spelletjes met de taal.
Menig leerling heeft zijn brief echter ondertekend met Je t'embrase i.p.v. Je t'embrasse. Onbedoeld zou dat overigens ook nog wel een poëtische betekenis kunnen hebben, want behalve letterlijk 'ik steek je in brand' zou het ook figuurlijk opgevat kunnen worden als 'ik zet je in vuur en vlam'.
Overigens ben ik ook nog directere slotformules tegengekomen. Zoals de betekenis van embrasser zich heeft ontwikkeld van 'omhelzen' tot 'kussen', zo heeft de betekenis van baiser zich ontwikkeld van 'kussen' naar 'neuken'. Waarschijnlijk door analogie met het gebruikelijke je t'embrasse ('ik kus je') hebben verschillende van mijn leerlingen hun onschuldige briefopdrachten ook al ondertekend met het onstuimige je te baise.
Ook in het Nederlands is het zaak je spelling te beheersen. Meer dan eenmaal begonnen sommige leerlingen hun brief met J'étais complètement incinéré par ta lettre. Waar ze eigenlijk wilden zeggen dat ze compleet verrast waren door de brief van de ander, zochten ze het woord 'verrassen' op in het woordenboek met een enkele r en zeiden ze dus in feite dat de brief van de ander hen compleet in de as had gelegd. Misschien was die vorige brief dan afgesloten met Je t'embrase ? ...
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans met iemand onder één hoedje spelen?
een dure hobby hebben
('zich trakteren op een danseres / een danseres onderhouden/hebben')
In de achttiende eeuw vond je rond theaterzalen veel prostitutie. De Opéra werd ooit zelfs marché aux putains ('hoerenmarkt') genoemd. In de negentiende eeuw verplaatste de prostitutie zich zelfs naar binnen de theatermuren en kwam het nogal eens voor dat danseressen hun diensten privé aanboden aan mannen die het daarvoor over hadden. Er waren zelfs moeders die hun dochters 'verkochten' aan de hoogste bieder.
Sommige danseressen werden maîtresses van heren uit de high society, die hun echtgenotes thuis lieten en hun 'danseres' een eigen onderkomen boden en met hen uitgingen in de mondaine wereld. Dat gebeurde dus in alle openheid en sommigen van hen werden beroemdheden, zoals Lola Montès, la belle Otero en Liane de Pougy. Dat betekende natuurlijk een aanzienlijke kostenpost voor de heer in kwestie, maar goed, hij kon zich dan ook zo'n dure hobby permitteren...
volgende keer:
Vanaf morgen bespreek ik zondags taalblunders en -vergissingen die Nederlands sprekenden in het Frans nogal eens begaan. Te beginnen met je t'embrasse en je t'embrase.
er even tussenuit zijn, even freewheelen, je gedachten de vrije loop laten
('in vrij wiel zijn')
De uitdrukking komt uit de wielerwereld, waarbij je (bijvoorbeeld als je een helling afgaat) kunt doorfietsen zonder de pedalen te gebruiken. Je kunt dus genieten zonder enige inspanning en je kunt je fiets 'de vrije loop laten'. Figuurlijk kun je dat ook met je gedachten doen of met de dagelijkse verplichtingen. Être en roue libre kan daarom betekenen dat je er even tussenuit gaat, of dat je je gedachten de vrije loop laat. Maar on est tous en roue libre kan bijvoorbeeld ook betekenen 'we zijn allemaal de weg kwijt' en ce type est en roue libre kan ook betekenen 'die vent gaat helemaal buiten zijn boekje'. In een andere context kan het weer 'aan je lot overgelaten' betekenen. Overeenkomst in al die gevallen is in ieder geval dat je de controle bewust of onbewust (even) kwijt bent. Je laat de natuur zijn gang gaan.
volgende keer:
Hoe kun je in het Frans zeggen dat je een dure hobby hebt?
