l'oeuf

nul
('het ei')

Deze week is het Wimbledontoernooi weer begonnen. Wat heeft dat met de Franse taal te maken? Daar kom ik zo nog op. Ik heb de puntentelling bij het tennissen altijd uiterst merkwaardig gevonden. Britten willen natuurlijk graag gentlemen zijn. Was het daarom dat ze zich als het ware verontschuldigden als ze een punt maakten? Of wilden ze de tegenstander juist venijnig inwrijven dat ze achterstonden: Fifteen, love ! Ik verstond dat als 'vijftien, schatje'. Zie daar maar eens overheen te komen... Ook al zo oneerlijk, dat je niet één punt, maar gelijk vijftien punten verdiende. En dan nog eens vijftien (Thirty, love !). Dan iets bescheidener, tien punten. Kwam de tegenstander vervolgens terug, dan moest dat gevierd worden met een sapje (Juice !). Later begreep ik pas dat je dat anders spelde. En dan dat eindeloze voordeel-gedoe, voordat er eindelijk eens gespeeld kon worden (Game). 

Maar dat hele typische Britse tennisspel blijkt uit Frankrijk afkomstig te zijn. Al in de elfde eeuw werd daar het jeu de paume gespeeld. Inderdaad, zoals het bekende Musée du Jeu de Paume in Parijs. Het huidige woord 'tennis' komt trouwens van tenez ! (Frans voor 'pak aan, vangen!' of 'hier komt ie'). De puntentelling was gebaseerd op de kwartieren van de klok: aanvankelijk dus 15-30-45 punten. De 45 punten zijn om onduidelijke redenen veranderd in 40 punten. Heb je beide 40 punten, dan is dat deuce, de benaming voor twee punten op een dobbelsteen: beide één punt, gelijkstand dus. In het Frans heet dat tegenwoordig égalité. En die nul punten dan? Waarom heb je het dan ineens over de liefde, of noem je je tegenstander 'schatje' ? Dan komen we toch bij het gentlemanschap van de... Fransen. Bij de Fransen noemen we dat eerder galanterie. Omdat een 'nul' wel erg vernederend klonk, werd er een eufemisme voor dit getal gebruikt. Er werd verwezen naar de vorm van het getal: een nul is immers eivormig, jazeker: l'oeuf ! ('het ei'). Dat werd door de Engelsen overgenomen als love. Eitje !

volgende keer

Hoe heet in het Frans een muurbloempje? 

taper dans le mille

in de roos schieten
('in de duizend tikken')

Wie vroeger bij een schietoefening precies in de roos mikte, kreeg duizend punten. Veel meer valt er niet uit te leggen aan deze uitdrukking die nu vooral wordt gebruikt voor iemand die een doel dat hij of zij al lang voor zichzelf gesteld heeft, eindelijk haalt.

Maar nu we het toch over puntentelling hebben: ik heb me altijd al afgevraagd waarom er bij tennissen zo'n idiote puntentelling wordt gehanteerd. Nu zult u zeggen: maar dat is toch typisch zo'n Britse eigenaardigheid? Nee... toch niet. Het heeft een Franse oorsprong. Die Fransen hebben toch al iets vreemds met cijfers. Denk maar aan de getallen soixante-dix-neuf (79, 'zeventien-en-zestig') en quatre-vingt-quinze (95, 'vijftien-en-viermaaltwintig'). Daar kan geen Brit tegenop...

volgende keer

Waarom wordt er zo vreemd geteld bij tennis?

trouver chaussure à son pied

op ieder potje past een dekseltje, de ware Jacob vinden
('(een) schoen aan zijn voet vinden')

'Deze is een beetje te groot... ik ga een maatje kleiner proberen.' zegt de kat op het plaatje.

Aanvankelijk, in het begin van de zeventiende eeuw, toen de uitdrukking voor het eerst werd opgetekend, betekende het 'iemand vinden die weerstand kon bieden' (à betekende toen dus niet 'aan' maar 'tegen'). De huidige betekenis is snel te begrijpen: als je een iets te kleine (of te grote) schoen gaat dragen, kan dat heel onaangenaam gaan voelen. In onze Nederlandse versie gaat het zelfs om een totale onmogelijkheid: een potje geeft namelijk in het geheel niet mee en je zult dus echt precies de goede maat moeten vinden om het potje af te sluiten. 

volgende keer

schieten we in de roos...

damer le pion

iemand aftroeven, de loef afsteken
(een pion tot dam maken)

Zowel in het dam- als in het schaakspel mag een pion als hij eenmaal alle obstakels onderweg overwonnen heeft en behouden aan de overkant aankomt veranderd worden in een dam (dame) of bij het schaken in een stuk naar keuze, behalve de koning, hoewel ook daar meestal voor de dame (u hebt inmiddels wel opgemerkt dat het Frans in beide gevallen hetzelfde woord gebruikt) wordt gekozen, omdat die de meeste mogelijkheden biedt. Eenmaal getransformeerd is de steen veel machtiger geworden, kan hij meer kanten op en meer gevaren ontwijken. Je hebt als speler dus meer kansen om het spel te winnen. Je hebt een troef in handen en kunt de ander daarmee aftroeven, de loef afsteken. De uitdrukking wordt vooral gebruikt als zo'n voordeel zich nogal plotseling, onverwachts voordoet.

volgende keer

Wij kunnen zeggen: 'Op ieder potje past een dekseltje'. Hoe zeg je in het Frans dat je de ware Jacob vindt?

bayer aux corneilles

voor zich uit staren (zonder iets te ondernemen)
('met open mond naar de kraaien kijken')

Op het plaatje wordt het werkwoord bayer ('met open mond staan te kijken') eigenlijk verward met bâiller ('gapen'). Het zit misschien dicht bij elkaar, maar het grote verschil is dat je bij het gapen moeite hebt je ogen open te houden, terwijl dat bij bayer geen probleem is. Corneilles wordt nu gebruikt in de betekenis van 'kraaien', maar stond in de zestiende eeuw voor 'onbeduidende dingen'. Dat konden vogels zijn, maar ook andere dingen die de aandacht (op dat moment) niet echt waard waren. 

volgende keer

Hoe kun je iemand aftroeven in het Frans?

hoe vertaal je 'homohuwelijk' in het Frans ?

mariage pour tous - mariage homosexuel - mariage gay

Vorige week was Duitsland een van de laatste landen in het westen waarin het burgerlijk huwelijk werd opengesteld voor mensen van gelijk geslacht. In Frankrijk gebeurde dat op 17 mei 2013 en dat ging gepaard met veel meer protest dan in de andere landen waar tot dan toe dezelfde wet was ingevoerd. De wet heet officieel overigens l'ouverture du mariage aux couples de personnes de même sexe ('de openstelling van het huwelijk voor stellen van personen van hetzelfde geslacht'), maar is in het algemeen bekend geworden als mariage pour tous ('huwelijk voor allen'), in feite een veel inclusievere term dan ons allitererende 'homohuwelijk' dat eigenlijk suggereert dat het om een andere verbintenis gaat dan het nooit als zodanig benoemde 'heterohuwelijk'. De term mariage pour tous laat duidelijker zien dat voor iedereen dezelfde voorwaarden en rechten gelden. Maar in de volksmond worden wel degelijk ook de termen mariage homosexuel en mariage gay gebruikt. Sinds 1999 bestaat in Frankrijk trouwens ook al een vorm van 'geregistreerd samenwonen'. Dat heet PACS (Pacte civil de Solidarité) en die vorm van geregistreerd samenwonen gaf homoseksuele paren al wat meer bescherming dan gewoon (niet-officieel) samenwonen (le concubinage). Lange tijd was dat het hoogst haalbare en veel stellen probeerden er dan ook een zo erkend mogelijk gevoel aan te ontlenen. Zo ontstond er dus ook een voltooid deelwoord pacsé. Je was dan wel niet officieel 'getrouwd' (marié), maar wel pacsé ('geregistreerd samenwonend').

Zoals ik al zei was de tegenstand in Frankrijk heftig, maar hoewel er een schrijnend geval was in het Zuid-Franse Arcangues waar burgemeester Jean-Michel Colo hardnekkig bleef weigeren twee mannen in het huwelijk te verbinden, bestaat er voor zover ik weet in het Frans geen woord voor ons begrip 'weigerambtenaar'. En misschien moeten die van ons dan nog maar eens naar het plaatje hierboven kijken: waar doe je nu moeilijk over, Jezus had immers ook twee papa's...

volgende keer

Hoe kun je in het Frans voor je uit zitten te staren?

se fondre dans le décor

opgaan in je omgeving, jezelf onzichtbaar maken
('versmelten in het decor')

Je moet even goed kijken, maar hij zit er echt: de Chinese kunstenaar Liu Bolin die er een kunst van maakt volledig op te gaan in zijn omgeving en dat vervolgens fotografisch vast te leggen. Hier zijn voor de liefhebbers nog een paar mooie voorbeelden te bewonderen. Er bestaat ook een variatie van deze uitdrukking: se fondre dans le paysage ('in het landschap opgaan'). 

volgende keer

Hoe vertaal je 'homohuwelijk' in het Frans?