prendre la mouche

een kort lontje hebben
(lett. 'de vlieg pakken')

Vanavond is het Oudejaarsavond en dan wordt er traditiegetrouw in Nederland veel vuurwerk afgestoken. En dan is het natuurlijk te hopen dat niemand een te kort lontje heeft. Daardoor vroeg ik me af of die uitdrukking ook in het Frans bestond. Het antwoord is ja, maar hij is niet overal even gangbaar en het is ook goed mogelijk dat het om vertalingen gaat. Zo ben ik de uitdrukking avoir la mèche courte tegengekomen, hetgeen een letterlijke vertaling is, maar deze uitdrukking zou ook verkeerd begrepen kunnen worden, omdat mèche behalve 'lont' ook 'haarlok' betekent. Daarnaast kun je ook zeggen dat iemand dispose d'un fusible court, ook een letterlijke vertaling. Er bleken uiteindelijk nogal veel Franse uitdrukkingen te bestaan voor ons korte lontje. Zou dat iets over de volksaard zeggen?

Ik bespreek er nog een paar: een aardige is afkomstig uit de autowereld, uit de tijd van de viertaktmotoren: il m'arrive de démarrer au quart de tour ('ik wil nog wel eens bij de eerste slag van de motor starten'). Ook kun je zeggen dat iemand s'énerve vraiment pour un rien ('zich echt om niets opwindt'), of dat hij  a mauvais caractère (lett. 'een slecht karakter heeft'). Of je hebt un tourment intérieur prêt à exploser ('een innerlijke kwelling die op uitbarsten staat'). Eerder in dit blog besprak ik al de uitdrukking soupe au lait ('melksoep' omdat melk zo gemakkelijk overkookt) en zo kan ik nog wel even doorgaan.

Maar de verrassendste vond ik toch wel prendre la mouche ('de vlieg pakken'). Deze uitdrukking vereist nadere uitleg. Allereerst moet je hier wel de juiste betekenis van prendre begrijpen. Ook al staat de Fransman bij sommigen bekend om zijn lichte zeden, het werkwoord heeft hier niet zijn overdrachtelijke betekenis, zoals in het Nederlandse 'mierenneuken'. Nee, je moet het hier zien als 'ontvangen, krijgen, vatten', zoals bijvoorbeeld in prendre un rhume ('kou vatten'). Vervolgens moet je je - misschien moeilijk als stedeling - eens proberen in te leven in een koe. Wie wel eens op het platteland geweest is, heeft misschien wel eens een koe wild loeiend in het rond zien springen. Op het eerste gezicht lijkt er niets aan de hand te zijn, maar schijn bedriegt. De koe in kwestie had net haar staart opgetild om het weiland met een sappige vla te verrijken of de atmosfeer te vervuilen met een methaanwolk, en op dat moment zag een steekvlieg zijn kans waar om haar te treffen op een wel heel gevoelige plek... In de zeventiende eeuw was het woord mouche een algemene aanduiding voor insecten, dus niet alleen voor vliegen, maar ook bijvoorbeeld voor horzels en wespen. En nu begrijpen wij de uitdrukking beter, want wij kennen ook 'als door een wesp gestoken'. En in het Frans kun je ook vragen Quelle mouche l'a donc piquée? ('Welke vlieg/wesp heeft haar gestoken?'). 

volgende keer

is het tijd voor goede voornemens...

raconter des salades

Smoesjes verkopen
(lett. 'salades vertellen')

Een salade is een mengsel van verschillende ingrediënten die samen een aangename combinatie vormen die makkelijk naar binnen gaat. Zo bedacht men in de negentiende eeuw dat een leugen gemakkelijker geaccepteerd wordt als je een beetje humor, voorgewende excuses, een beetje waarheid en onwaarheid met elkaar mengt: een sausje erover en veel overtuigingskracht, en grote kans dat je slappe verhaal door anderen 'verteerd' wordt. Een Fransman verkoopt dus geen smoesjes, maar vertelt salades.

Een bijzonder gebruik van het woord salade vinden we trouwens in de aanduiding panier à salade voor een politiebusje. In eerste instantie lijkt het absurd om een politiebusje te vergelijken met een 'slamandje', maar we hoeven alleen maar terug te gaan in de tijd om de vergelijking te begrijpen. Allereerst moet je niet denken aan zoiets als een broodmandje, maar aan de ijzeren netjes die vroeger gebruikt werden om salades met harde hand in droog te schudden:

 De eerste politiewagens werden nog getrokken door paarden en hadden opengewerkte wanden die een beetje deden denken aan die oude slamandjes. Voeg daaraan toe dat het wegdek destijds aanmerkelijk hobbeliger was dan tegenwoordig en je kunt je voorstellen dat de gevangenen die in deze voertuigen moesten plaatsnemen door elkaar geschud werden als een salade in een mandje...

volgende keer

Morgen is het oudejaarsavond. Laten we hopen dat niemand een 'te kort lontje' heeft...

regagner ses pénates

weer op honk zijn
(lett. 'weer terugkeren naar zijn Penaten (huisgoden)')

Ja, we zijn weer terug! Na een kort verblijf in het Land van de Rijzende Zon pak ik de draad weer op (je reprends le fil) van dit blog. Op het plaatje wordt de uitdrukking weliswaar niet letterlijk gebruikt, maar er wordt wel in de juiste context naar verwezen. De Penaten waren namelijk in de Romeinse tijd de beschermgoden van huis en haard, aanvankelijk alleen voor de voorraadkamer, later ook voor het hele huis en het gezin. Het plaatje komt uit Asterix, waarin een onzichtbare boodschapper tegen Pontius Penates zegt 'Ave, Pontius Penates, de Galliërs zijn aan ons ontsnapt en het is te vrezen dat ze momenteel ver weg zijn!' waarop de alter ego van Pilatus zijn handen in onschuld wast: 'Nou, mijn beste spion-druïde, wat ze nu zullen doen buiten het grondgebied waarover ik de leiding heb, zal me een rotzorg zijn!', dit tot grote ergernis van een andere aanwezige die zich stoort aan de onverschilligheid van zijn superieur, denkend 'ik krijg de zenuwen van die vent die constant zijn handen [in onschuld, AG] wast.'

volgende keer

Hoe kom je in het Frans met smoesjes aan?

habiller pour l'hiver

roddelen over, kwaadspreken van iemand
('lett. kleden voor de winter')

Het is tijd voor een korte winterstop, maar vrees niet... nog dit kalenderjaar ben ik weer terug van de pause hivernale... En we gaan de winterstop in met een heuse presidentiële boodschap van François Hollande op bezoek bij Nazarbajev, die al vanaf de prehistorie president is van Kazachstan ('greatest country in the world', als we Borát mogen geloven). Hij is daar ook in winterkleren gestoken en roept vertwijfeld uit: 'O die idioten! Daar gaan ze weer over lachen in Frankrijk! Met hun lokale gewoonte hebben ze me goed ingepakt voor de winter / lees: goed over me zitten roddelen'. 

herkomst van de uitdrukking

Allereerst moeten we daarvoor de bijzondere etymologie van het werkwoord habiller ('(aan)kleden') bekijken: Rond 1200 luidde het werkwoord nog abiller (zonder h) uit het woord bille met het voorvoegsel a-, en dat betekende zowel 'een houtblok maken' (préparer une bille de bois) als 'bomen snoeien' en 'bomen ontschorsen'. Dat werkje deed je gewoonlijk met een bijl (une hache) en zo schijnt die h ervoor gekomen te zijn. Onder invloed van het woord habit ('kledingstuk') is de betekenis van het werkwoord in de loop der eeuwen vervolgens verschoven naar '(om)kleden'. Raar, maar waar...

Als je kwaadspreekt van iemand, dan zadel je iemand met van alles en nog wat op. Je hult iemand in laster, je bekleedt hem er in feite mee. Tenminste, dit beweren mijn etymologische bronnen... Maar waarom dan voor de winter? Heel simpel: in dit seizoen heb je doorgaans - het lijkt er momenteel echter niet op - dikkere kleding nodig tegen de kou. Kwaadsprekers zouden er dus juist in dit seizoen plezier in scheppen mensen met dikke lagen laster te bekleden.

O.K. Nu houden we even een winterstop. Maar houd het blog in de gaten. Ik ben voor de jaarwisseling weer terug met nieuwe uitdrukkingen!

Faut pas pousser mémé dans les orties!

Je kunt ook te ver gaan!
(lett. 'Je moet oma niet in de brandnetels duwen')

'Wat doen we met oma met de kerst?' is een vraag die sommigen bezighoudt nu de feestdagen naderen. In ieder geval haar niet in de brandnetels duwen. Dat zou toch echt te ver gaan.

Iedere taal heeft zo zijn opmerkelijke en unieke uitdrukkingen en me dunkt, dit is er wel een in het Frans. Je hebt er meteen een beeld bij en dat is toch ook erg ongemakkelijk en iedereen zal het ermee eens zijn dat dit toch echt te ver gaat, hoe onhebbelijk de dame in kwestie misschien ook mag zijn. Waar de uitdrukking vandaan komt, is helaas niet duidelijk, maar de betekenis ligt voor de hand.

volgende keer

voorlopig de laatste uitdrukking voor een korte winterstop (maar we zijn nog dit kalenderjaar terug!) en die gaat uiteraard over de winter... en bevat een presidentiële boodschap!

conduire à droite?

Als dat maar goed gaat...
('Let op! Links rijden Rechts rijden Links rijden')

We weten dat het wel eens wil botsen tussen Engelsen en Fransen, maar om het er nu ook echt letterlijk op aan te laten komen... Gelukkig heeft iemand de fout ontdekt en geprobeerd de Franse 'vertaling' onzichtbaar te maken.

Dat er sprake is van een zeker wantrouwen tussen beide volken, mag blijken uit talloze uitdrukkingen over en weer. Is bij de Engelsen syfilis wel bekend onder de benaming 'Frenchman's disease', in het Frans heet deze nare aandoening wel maladie anglaise. Je had die kwaal natuurlijk kunnen voorkomen door een capote anglaise ('a French letter' 'een condoom') te gebruiken, of door er op het juiste moment stiekem vandoor te gaan (filer à l'anglaise, 'take a French leave'). Zal het ooit goed komen tussen de Fransen en hun meilleurs ennemis ('beste vijanden')?

volgende keer
Wat doet oma in de brandnetels?...

À vos souhaits!

Gezondheid!
(lett. 'Tot uw dienst! / Zoals u wilt!')

('Wat is uw wens? Hatsjie! Tot uw dienst!')

In bijna alle talen wenst men iemand die niest gezondheid toe (zelfs in de Verenigde Staten gebruikt men in zulke situaties de Duitse uitdrukking 'Gesundheid') of men roept Gods zegen over de ander af ('God bless you', of zoals onze zuiderburen wel zeggen 'God zegene u'), zo niet de Fransen. Natuurlijk bestaat in het Frans de uitdrukking Santé, een verkorte versie van A votre santé! maar dat wordt gezegd wanneer het glas wordt geheven.

Maar waarom zegt men in het Frans 'tot uw dienst', alsof je de geest uit de fles bent die je wens wil vervullen nadat Aladdin over de toverlamp heeft gewreven?

Er bestaan verschillende verklaringen voor. In de mythologie en volgens de oude joods-christelijke traditie zou de eerste reactie van de allereerste mens een niesreflex zijn geweest en wat ligt er meer voor de hand dan een pasgeborene toe te wensen dat hij of zij door God gezegend wordt en dat al zijn of haar toekomstige wensen vervuld zullen worden?

Daarnaast zou niezen ook nog eens de laatste daad zijn van een stervende, want Adam en al zijn nakomelingen zouden niezend zijn gestorven, totdat aartsvader Jacob God gevraagd zou hebben een eind te maken aan deze slechte gewoonte, omdat een teken van vreugde (de geboorte) niet tegelijkertijd een teken van rouw zou moeten zijn.

Nog niet zo lang geleden geloofden voedsters in Engeland en Schotland dat een pasgeborene in de macht was van feeën zolang het nog niet geniest had. Er werden dus allerlei strategieën bedacht waardoor het kind drie keer zou niezen, de enige manier om het kind te bevrijden van de kwade geesten. En dat zien wij dan weer terug in onze eigen cultuur, waarin we iemand die eenmaal niest, aansporen dat nog twee keer te doen, om daarmee goed weer af te dwingen...

met dank aan www.expressio.fr

volgende keer

weer een opmerkelijk Frans opschrift...